ДаяарМонгол xөдөлгөөний мэдээ мэдээлэл

Монголын хаад

Neonazist — Sat, 12 Feb 2011 09:35:32 GMT

Их Монгол Улс

1. Чингис хаан (1206-1227) Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэн байгуулагч, Солонгосоос Каспийн тэнгис хүртэл уудам нутагт байлдан дагуулал хийсэн.

2. Өгөөдэй (1229-1241)Өртөөний системийг зохион байгуулагч, европ, солонгос, кавказ, хойд хятадыг байлдан дагуулсан.

3. Гүюг (1244-1246) Ромын папын анхны элч Плано Карпини түүнд бараалхасан. (Өгөдэйн удам)

4. Мөнх (1250-1259) Хүн амын тооллого хийж, сангийн бодлогыг сайжруулсан. Ирак, перс, сирийг түүний зарлигаар байлдан дагуулсан. (Тулуйн удам)

Юан гүрэн

5. Хубилай хаан (1260-1294) Юан улсыг үндэслэж, бүх хятадыг монголын эзэмшилд оруулсан. Түүний үед монголын анхны их сургууль байгуулагдсан. Цаасан мөнгө гүйлгээнд оруулав. (Тулуйн удам)

6. Өлзийт Төмөр(1294-1307) Иргэний дайн дуусч, зүүн өмнөд азийн орнууд түүнд дагаар орсон. (Тулуй-Хубилайн удам)

7. Хайсан Хөлөг(1308-1311) (Тулуй-Хубилайн удам)

8. Аюурбавда(1311-1320) (Тулуй-Хубилайн удам)

9. Гэгээн хаан Шидбал буюу Содбал (1321-1323) (Тулуй-Хубилайн удам)

10. Есөнтөмөр(1323-1328) (Тулуй-Хубилайн удам)

11. Ашидхэв буюу Рахиба, Алажиба(1328) (Тулуй-Хубилайн удам)

12. Заяат хаан Тогтөмөр (1328-1329 мөн 1329-1332) (Тулуй-Хубилайн удам)

13. Хутагт хаан Хүслэн (1329) Цагаадайн улс болон ар монголын язгууртнуудын дэмжлэгтэйгээр хаан ширээнд суусан. (Тулуй-Хубилайн удам)

14. Ринчинбал (1332) Монголын хамгийн богино хугацаанд суусан их хаан. (Тулуй-Хубилайн удам)

15. Тогоонтөмөр (1333-1370) Сүүлчийн их хаан. Түүний хаанчлалын үед Монголын эзэнт гүрэн мөхөж, Юаны монголчууд хятадаас хөөгдсөн. (Тулуй-Хубилайн удам)

Бага хаад

16. Билигт хаан Аюушридар 1370-1378 (Тулуй-Хубилайн удам)

17. Усхал хаан Төгстөмөр 1378-1388 (Тулуй-Хубилайн удам)

18. Зоригт хаан Есүдар 1388-1391(Тулуй-Ариг бөхийн удам)

19. Энх хаан 1391-1394(Тулуй-Ариг бөхийн удам)

20. Элбэг нигүүлсэхүй 1394-1399 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

21. Гүнтөмөр 1399-1402 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

22. Үгэч Хашха (Гуличи)1402-1408 (Өгөдэй Гүегийн удам)

23. Өлзий Төмөр Буяншир 1408-1412 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

24. Дэлбэг хаан 1412-1415 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

25. Архаадай буюу Аругтай 1415-1425 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

26. Адай 1425-1433 (Өгөдэй Гүегийн удам)

27. Тайсан хаан Тогтохбух 1433-1452 (Тулуй-Ариг бөхийн удам)

28. Эсэн тайш 1453-1454 (Ойрад -Алтан ургийн бус)

29. Үхэгт хаан Махагургис 1455-1465 (Тулуй-Хубилайн удам)

30. Молон 1465-1475 (Тулуй-Хубилайн удам)

31. Мандуул 1475-1479 (Тулуй-Хубилайн удам)

32. Болох жонон Баянмөнх хаан (1479-1487) (Тулуй-Хубилайн удам)

33. Батмөнх даян хаан (1487-1524) (Тулуй-Хубилайн удам)

34. Барсболд жонон (1524) (Тулуй-Хубилайн удам)

35. Боди Алаг (1524-1547) (Тулуй-Хубилайн удам)

36. Дарай үсүн Хүдэн (1547-1557) (Тулуй-Хубилайн удам)

37. Түмэн засагт хаан (1557-1592) (Тулуй-Хубилайн удам)

38. Буян сэцэн хаан (1592-1603) (Тулуй-Хубилайн удам)

39. Лигдэн хаан (1604-1634) (Тулуй-Хубилайн удам)

Монгол гүрний их хаадын сууринд суусан үеийг усгаа гарвалтай нь холбож орууллаа.

Зарим түүхийн судлаач нэртэй хүмүүс Юан гүрний түүхийг Монголын түүхээс арчих ч санал гаргаад байх шиг. Тэгвэл Хубилай хаан болон түүний угсааны хаадгүй болсон Монголын түүх юу болох бол.

"ИХ ЗАСАГ” хууль

Neonazist — Sun, 30 Jan 2011 15:23:52 GMT

Монголын их хаан Чингисийн Их Засаг хэмээсэн яруу сайхан нэр, өвөрмөц гүн агуулгатай хууль цааз манай ард түмний соёл иргэншлийн бүхий л түүхийн туршид Монголчууд болон Монголыг судлаач, сонирхогчидын анхаарлыг үргэлж татаж ирсэн. Монгол эх түүх, хууль цаазаа эрдэнэт хүний ёсоор дээдэлж хүндэлж, чөлөөтэй судлан боловсруулах өргөн бололцоо нээгдсэн өөрчлөх байгуулалтын өнөөгийн нөхцөлд Чингис хааны их засаг бүр ч илүү их сэтгэл эзэмдэж байна. Монгол үндэстнийг нэгтгэж, төвлөрсөн хүчирхэг улсыг үүсгэн, хэзээ ч гандан бууршгүй мөнхөд дурсагдах гавьяа байгуулсан. Эзэн богд Чингисийн их засгийн үүсэл, шинж, онцлог, бүтэц түүнийг монголын ба гадаадын олон эрдэмтэн, мэргэд ихээхэн судалсаар ирсэн. Энэ хуулиас хааныг сонгох, бишрэх, төрийг засах тэгшитгэх, улсын гадаад, дотоод бодлогыг явуулах, цэрэг, иргэнийг захирах, улс үндэс, газар нутаг, ус бэлчээр, ан амьтан, мал сүрэг, хэв ёсыг хамгаалах, аж ахуй хөтлөх, худалдаа арилжаа хийх, шашин суртал, заншлаа хүндэтгэх тухай мэдэх болно. Чингис хаан зөвхөн хурдан хүлэг, хурдан зэвсэг, эр зоригоор улс гүрнийг нэгтгэн захирж, төрийг засан тохинуулж үл болно гэдгийг сайтар ухаж, засаг цааз, хэв ёс журам дүрмийг цэгцлэн тогтоож, иргэн бүхэнд даган мөрдүүлжээ. Чингис хааны хууль цаазыг зөрчсөн хэн боловч алагчалгүй шийтгэгддэг байжээ. Өөрөөр хэлбэл хууль цааз нь их эзэн хаанаас эхлээд иргэн бүрд тэгш үйлчилдэг байжээ. Ийнхүү шударга ёсыг өөрөөсөө буюу дээрээсээ тэгш хэрэгжүүлсэн нь Чингис хааны Их монгол улс байгуулж чадсаны нэгэн нууц юм. Дэлхийн олон улсад ихэд алдаршсан их засаг бол их монгол улсын хууль цаазын эмхтгэл, үндсэн хууль бөгөөд уламжлал шинжлэлийг үнэн мөнөөр, монгол ухаанаар эргэн харах болсон өнөө үед олон талаас нь шинжлэн үзвээс зохих монголын эртний хууль цаазын дурсгал бичиг юм. Засаг хэмээх үгийн язгуур нь ЗАСА- /засах/ билээ. Засах гэдэг үйл үг ямар утга илтгэдэг вэ гэвэл "Мууг сайн болгон халах”, тэнгэрийн доорх хэргийг шийдгэх, бичгийн үгийг зохистой сайн болгох, төвийг үзэн тушаа тушаа захиран тэгш нийгэм болгохыг засна хэмээдэг. Аливаа улс оронд төр байгуулагдаж, өөрийн тогтолцоогоо бүрэлдүүлэх бодлого зорилтоо тодорхойлохдоо хууль цааз тогтоон түүхээ биелүүлэх замаар хэрэгжүүлдэг нь нийтлэг зүй тогтол мөн. Ингэхлээр монголд феодалын тулгар төр байгуулагдахад түүнтэй нэгэн зэргээр улсын цааз бий болох нь зайлшгүй зүй тогтолд үйл явц байжээ. Үүний үндсэн дээр Чингис хааны их засаг хууль гарсан.чингис хааны байгуулсан гавьяаны нэг болох төрийн алтан буулга Их засаг хуулийг гаргасан. Уг хуулийн үзэл санаа нь монголд төдийгүй, Чингисийн эзэнт гүрний хэмжээнд үйлчилж байв. Чингис хааны монголыг нэгтгэх, дэлхийн эзэнт их гүрнийг байгуулах асах төвөгтэй үйл ажиллагааг амжилтад хүргэж даяарт алдаршсан суутан болох их засаг хуулийн гүйцэтгэсэн үүрэг үнэлж баршгүй их юм. Судлаачид их засаг хуулийг бичигдмэл хууль байсан гэдэг талаар санаа нийлж байдаг нь түүхэн эх сурвалжид үндэслэсэн хэрэг, харин зарим судалаачид санал нийлдэггүй.

Жишээ нь: Попов хэлэхдээ энэ хууль байсан ба хууль дахь монголын эзэнд гүрний Юань улсын хууль цаазын бичигт орох байсан, их засаг хууль бичигдмэл хууль байж чадаагүй хэмээж байна. 1204 онд найман аймгийг дарсаны дараа Уйгар угсааны Татунгаг Чингис хаан албандаа зүтгүүлж улс гүрний хэрэг явдлыг Уйгаржин монгол үсгээр бичиж тэмдэглэн хөтлөх болсон болохоор энэ хуулийн эхийг Уйгаржин үсгээр бичсэн. Их Засаг бол Монгол оронд Феодалын харилцаа тогтон төлөвших явдлыг хангасан Феодлизмын үеийн анхны хууль мөн. Үүнд түүний гол шинж нийгмийн үүргийн нэг чухал тал оршино. Монгол оронд анхны төр улс үүсэн тогтсноос хойш феодалын төвлөрсөн улс байгуулах хүртэл 1400 гаруй жилийн хугацаанд төр ёс, хууль цаазын зохих дэвшил гарч, туршлага хуримтлагдсан түүхтэй. Монгол оронд бүрэлдэн тогтсон феодалын харилцаа, төрт ёс, эрх зүйн журмын үндсийг тогтоон бэхжүүлсэнд Их Засагийн гол шинж чанар илэрнэ. Их Засагийг гаргахдаа хааны хэмжээгүй эрх, төрийг байгуулахад хүчин зүтгэж, хаанд үнэнчээ харуулсан хүмүүсд бусдаас илүү эрх дарх олгох, цэрэг байлдааны үед хатуу ёс суртал бий болгоход илүүтэй анхаарч улмаар энэ хуулийн тогтоомжид бодит тусгалаа олсон онцлогтой. Их Засаг цаазын тунхагласан өдрөөс эхлэн эзэн Чингисийг насан хутга болох хүртэлх хугацаанд хэдэнтээ сайжруулан төгөлдөржүүлж 1211, 1219, 1225 онуудад нэмэлт засвар хийж байжээ.

Их засаг хуулийн зурвас бүрийн гол агуулгын тойм

Нэг. Ерөнхий буюу Үндсэн хууль

Энд их хааны халдаж болшгүй дархан эрхийг хамгийн дээдээр хамгаалан хөгжүүлж, тус хуулийн гол зорилгыг бататгажээ. Их хаан бол феодал ноёрхогчдын төлөөлөгч, улсын бүх эрх мэдлийн биелэл, төвлөрөл болсныг харуулсан байдаг.

1 дүгээр зурвас: "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор их Монгол улсын Далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай”

Энэ бол монголын эзэнт гүрний төрийн тамганы бичээс бөгөөд "Мөнх тэнгэрийн хүчин” гэдэг ойлголтыг шинээр бий болгон төрт ёс, жам ёс хоёрыг холбон нэгтгэж өгсөн явдал мөн. "Тэнгэрийн дор төрж, хуулийн дор амьдардаг” жамыг илэрхийлэхийн хамт монголын эзэнт төр, их Чингис хаан чухамхүү ертөнцийн жам, хүмүүний ёс төр, хэрэгцээ шаардлага, эрхт дээд тэнгэрийн соёрхлоор бий болсныг тодотгон заажээ.

Их хааны зарлиг бол жам ёсны, эзэн тэнгэрийн хүсэл соёрхол болохын учир бишрэн дагахгүй байхын аргагүйг энд заасан бөлгөө.

2 дугаар зурвас: "Тэнгэрээс соёрхсон Чингис хааны зарлиг эргэлзээгүй”

Чингис хаан оюун бодлоороо Мөнх тэнгэртэй үргэлж харилцаж, тэндээс хүч чадал, онгод зоригоо авч, түүний зарлигийг хэрэгжүүлж байсан агаад "Их засаг” хууль, "Билиг” сургаал зэрэг нь Мөнх тэнгэрийн зарлиг байлаа. Чингис хааны хийж хэрэгжүүлж байгаа бүхэн зайлшгүй байх ёстой гарцаагүй үнэн зөв зүйл мөнийг энд заажээ.

3 дугаар зурвас:"Хүүхэд нь эцэг эхээ, залуус нь ахмадаа, эхнэр нь нөхрөө үл сонсвол хуулийн хариуцлага хүлээнэ”

Нүүдлийн соёл иргэшилтэй малчин монголчуудын хувьд өрх айл нь төрийн болон нийгмийн мөн агаад айл өрх бат бол төр улс бат бэх байх ёстой болохыг зааж, өрхийн тэргүүнийг төрийн төлөөлөгч болгож, эрх дархыг нь хуулиар хамгаалсан зурвас юм. Өрх айлыг, ах захыг дээдэлсэн энэ заалт дэлхий нийтэд ихэд үнэлэгддэг.

Хоёр. Хаан төрийн тухай хууль

Эзэнт гүрний хаан төрийн түшиг болсон ихэс дээдэс, шадар ноён жанжнууд нь их хааныхаа өмнө тодорхой үүрэг хүлээсэн, үйл ажиллагаа нь зохих дэглэм журамтай байх ёстойг энэ хэсэгт тодруулан заасан байдаг.

4 дүгээр зурвас:"Хаан ширээг залгамжлахад заавал овог аймгийн ахмадууд ахлагчид болон алтан ургийн хурилдайгаар сонгох хэрэгтэй. Хараат улсын хаадыг ч мөн тийм журмаар сонгох хэрэгтэй.”

Тэр цагт Чингис хааны нэр алдар, эрх мэдэл асар өндөр байсан хэдий ч ганцаараа бүхнийг шийддэггүй бусдын үгийг сонсож, ухааныг эь дээдэлдэг байсныг эндээс харж болно.

5 дугаар зурвас:"Монгол хүмүүс улсын эзэн болон эрхэм язгууртан хаан, хан, ноёдын нэрийн дор зөвхөн тушаал зэргийг нэмж дуудна.”

Энэ нь хаан ба хан, ноёд элдэв цол өргөмжлөлд хэтэрхий бялуурч, төрийн хэргийг самууруулах, эсвэл ард олны зүгээс тэдэнд тал засаж, хуурамч магтаалаар чимж, зусар үгээр хуурч, төр ба ард олны хооронд ан цав гаран ажил хэргийг хохироосоо болгоомжилсон заалт юм. "Хаан” гэдэг эрхэм хүндэтгэлийг зөвхөн өөрийнхөө гавъяа зүтгэлээр олж авах хэрэгтэйг Чингис хаан өөрөө сурган "Хаан” гэдгээсээ өөр ямар ч цол өргөмжлөл хэрэглэдэггүй байв.

6 дугаар зурвас:"Ноёд жил бүр хоёр удаа хааны ордонд цугларч ажлаа тайлагнаж хааны сургаал зарлигийг сонсож, буцаж хариад биеэр үлгэрлэн гүйцэтгэж ард олноо сайтар удирдаж чадвал хамаг үйлс эеэр бүтнэ. Миний зарлигийг аман дээрээ дагаж, алс далд зөрчиж уснаа унасан чулуу, өвснөө гээсэн зүү мэт хөсөрдүүлбэл нийтийг захирч үл чадна.”

Ноён хүн тухайн орон нутагтаа хааны нэрийн өмнөөс онцгой эрх дархыг эдэлдэг байсан ч эзэн хааныхаа өмнө тодорхой үүрэг хариуцлага хүлээж, жилд 2 удаа хаанд бараалхан сургааль зарлигийг нь сонсоод нутагтаа очоод хэрэгжүүлэх ажлаа өөрсдөө гардан хариуцах ёстой байв. Ингээгүй тохиолдолд ард нийтийг захирах эрх мэдэл нь шууд хүчингүй болдог байсан нь харагдаж байна.

7 дугаар зурвас:"Аравтын даргын тушаалыг биелүүлж чадаагүй хүмүүсийг даруй чөлөөлж, тэрхүү аравтын дотроос өөр нэгийг олж сонгох хэрэгтэй. Аливаа нэгэн зарлиг тушаалыг буулгахад заавал 3 хүн санаа нийлсэн байх хэрэгтэй. Тийм болбол сая биелүүлж болно. Гурван хүний дотор өөрийгөө оруулж тооцно. Өөрийн хэлсэнийг бусдын хэлсэнтэй, ялангуяа мэргэдийн яриатай адилтгаж үзэх хэрэгтэй. Эс бөгөөс зарлиг тушаалыг буулгаж үл болно.

Өрх айл болон аравтын тогтолцоо нь монголын нийгмийн харилцааны үндэс, гол судас байсан бөгөөд төр улсын бүхий л хэрэг явдал чухамдаа аравтаас эхэлж байжээ. Удирдлагын шинжлэх ухааны үүднээс үзэхэд нэг хүн араваас илүүг удирдаж үл чадах нь бүрэн батлагдсан бөгөөд дэлхийн улс орнууд бүхий л түүхэндээ аравтын тогтолцооноос илүүтэй зөв зохион байгуулалтыг олж чадаагүй байна. Ингэхлээр төр нийгмийн болон хөдөлмөр зохион байгуулалтын дээд хэлбэр болох аравтын даргын ажил үүрэг хичнээн чухал болохыг энд заажээ.

Нөгөө талаар аливаа удирдах хүний зоргоороо авирлах явдлыг хориглож асуудлыг хамтаараа шийддэг байхын чухлыг хуульчлан бататгасан байна.

Гурав. Цэрэг дайны тухай хууль

Монголын их гүрэн бодит нөхцөл, шалтгааны улмаас дайн байлдаанаас ангид оршиж үл болох нүүдэлчдийн улс байсны учир цэргийн зохион байгуулалт байлдааны арга ажиллагаа, зэр зэвсэг, хүлэг морьдыг бэлтгэх зэрэгтэй холбоотой заалтууд "Их засагт” чухал байр эзэлж байлаа.

8 дугаар зурвас: "Эр хүн хорин нас хүрвээс цөм цэргийн алба хаах хэрэгтэй” Чингис хааны үед 14-20 насыг гэр бүлийн нас хэмээн тооцож байсан агаад энэ хооронд гэр бүл болж үр үндсээ залган бэлтгээд 20 нас хүрсэн хойноо хэрэгцээтэй цагт эр хүн болгон аян дайнд мордоход бэлэн байх ёстойг илтгэж байна. Бие бялдар, оюун санааны хувьд бүрэн гүйцэж төлөвшөөгүй хүнийг байлдаан тулалдаанд оролцуулахаас сэргийлсэн ажээ.

9 дүгээр зурвас: "Хааны торгон цэргийн албанд аравт, зуут, мянгатын даргын хөврүүдийг явуулах хэрэгтэй. Мянгатын даргын хүү арван нөхөр, нэг дүүгээ, зуутын даргын хүү таван нөхөр, нэг дүүгээ, аравтын даргын хүү гурван нөхөр, нэг дүүгээ дагуулж ирэх хэрэгтэй.”

Хааны хишигтэн цэргийг үнэнч шудрага, найдвартай хүмүүсээр бүрдүүлэх арга барилыг энэ заалтаар бататгаснаас гадна нэгдсэн улсын цэцэн билэгт их хааны амь нас, өмч хөрөнгө, гэр бүлийг хамгаална гэдэг нь улс орны аюулгүй байдлын үндсэн асуудал болохыг тодруулж өгчээ. Бас, ноёдын хөвгүүдийн найз нөхөд нь төрийн нэгжид харъяалагдаж, язгууртнуудын амьдрал ахуйн орчинд өсөж хүмүүжин, төр улсын үйл хэргийн болон төрт ёсны мэдэгдэхүүнтэй болох бололцоог энэ заалтаар хангажээ.

10 дугаар зурвас: Ан авын ажиллагааг цэргийн сургуулийн суурь болгож хуульчлан хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Авын үед дайралдсан анг гурванг давхар бүсэлж, тойргоо хумьж авлагтун. Анг гадагш алдсан аравт, зуутын дарга нарыг огцруулж шийтгэх хэрэгтэй.

Ан ав хийж дайн байлдааны бэлтгэлээ хангах, цэрэг эрсийн эрдэм чадал, тэсвэр хатуужлыг боловсруулж, морь малаа зүгшрүүлэх, хүнсний хангамжаа бүрдүүлэх, улмаар дарга нарын удирдах арга чадварыг дээшлүүлж, хариуцлага сахилгыг нь батжуулах зэрэг ажлыг энэ заалтаар зохицуулж байв. Анг тойргоос гадагш гаргаж алдсан ноёдыг шийтгэж байсан нь тухайн цагийн цэрэг, дарга нарын хариуцлага, сахилгыг харуулж байгаа юм.

11 дүгээр зурвас: Дайны үед өтгөс залуус, эрхэм доорд ялгалгүй байлдагч, хорчин жадчин болж дайнд оролцох хэрэгтэй. Хүн бүрийн хэрэглэх зэр зэвсэг, унаа хөсгийг аравт, зуутууд хуваан авч хариуцах хэрэгтэй. Цэрэг цуглах үед бүхий л хэрэгсэлээ авч очих хэрэгтэй. Дайн дажны цагт хөгшин залуу, дээд доод ялгалгүй цэрэг эр болох ёстой гэсэн энэхүү заалтын ачаар ахмад туршлагатай хүмүүс залуучууд цөмөөрөө оюун бодлоо нэгтгэн улс гүрнийхээ төлөө нэгэн үзүүрт сэтгэлээр тэмцдэг байлаа.

Ялангуяа ноёд дарга нар нь гол төлөв ахмад хүмүүс байснаас гадна ерөөсөө Чингис хаан, Мухулай, Сүбэдэй мэтийн жанжнуудаас авахуулан ихэнх монгол эрчүүд 60 өнгөрсөн насандаа ч мориноосоо үл буун дайтаж ялгуусан амжилтанд хүрч байжээ. Цэрэг цуглах үед хүн болгон хувийн бэлтгэлээ базааж очдог агаад бэлтгэл хангагдаагүй бол аравт, зуутын ноёд шийдгэл хүлээж байв.

12 дугаар зурвас: Жанжин захирагчаас эхлээд жирийн цэрэг хүртэл дайсангүй энх амар байсан ч гэлээ дайны бэлтгэлийг сайтар хангах хэрэгтэй. Зарлиг тушаал буусан тохиолдолд даруй түргэн мордох хэрэгтэй. Яаруу түргэн мордох зарлиг буусан үед өчүүхэн ч саатаж болохгүй. Урьдчилан очиж ч болохгүй.

Нүүдэлчин монголчууд тайван цагт мал ахуйгаа маллаж, ан аваа хийхийн зэрэгцээ болзошгүй байлдаан тулалдаанд бэлэн байж чаддаг, хэрэгцээтэй цагт товлосон цаг хугацаанд бэлэн очиж ялалтанд хүрдэг байсан. Дэлхийн бусад орны цэрэг дайны түүхэнд огт байдаггүй хосгүй туршлага практикийг энэ заалтаар бататган бэхжүүлж бий болгожээ. Ялангуяа дайсан этгээдийн гэнэтийн довтолгооны цагт энэ байдал онцгой ач холбогдолтой байв.

13 дугаар зурвас: "Зарлиг тушаалыг цаглашгүй хичээн гүйцэтгэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, мянгатын, түмтийн захирагч хааны байх газраас хол, наран гарахаас наран шингэх хүртэл байрлах авч ямар нэгэн осол эндэгдэл гаргасан тохиолдолд хаан тусгай элч бүхий морь цэрэг явуулж тогтоол зарлиг ёсоор шийтгэнэ.”

Хуулийн өмнө эзэн ноёноос эхлээд жирийн ард хүртэл тэгш эрхтэй бөгөөд хэрэг зөрчил гаргаж, хариуцлага алдсан тохиолдолд ямар ч эрх мэдэлтэй ноён, түшмэл байсан ч хатуу шийтгэл хүлээлэг байсныг хааны зарлиг ёсоор шийтгэгдэж буй ихэс дээдсийг ямар ч доод тушаалын хүн хичнээн ч хол газар очиж шийтгэсэн байлаа ч гэсэн заавал биелэгдэх ёстой гэдгийг энэ заалт бататгаж байгаагаас гадна, хааны зарлиг тушаал хичнээн нарийн чанд, хатуу бөгөөд цаг нартай зүйл болох нь эндээс харагдаж байна.

14 дүгээр зурвас: "Өөрийнхөө аравт, зуут, мянгатынхаа харъяанд байхаас биш өөр тийшээ дураараа шилжиж болохгүй, өөр газар очиж нуугдаж болохгүй, тийм этгээдийг нуун дарагдуулж болохгүй. Тус зарлигийг зөрчиж шилжигчдийг цэргийн өмнө алах ялаар шийтгэж, тухайн хүнд хорогдох орон зай олгогсдыг хүндээр шийтгэнэ.”

Дуртай болгон нь хүссэн газраараа сэлгүүцдэг байвал байлдааны бэлэн байдал үл хангагдаж, аравтын тогтолцооны үр дүн ач холбогдол үгүй болохоос гадна тэнэж яваа хэн хүнийг харъяандаа оргонуулах нь хор хөнөөлтэй байж болохыг энд зааж, сахтлга дэг журам, сонор сэрэмжийг дээшлүүлж, аливаа цалгардлаас сэргийлж буй заалт юм.

15 дугаар зурвас: Байлдааны талбарт шархагсдыг орхиж огт болохгүй. Байлдаж байхын цагт цэргийн туг буухаас урьд хэн ч байлдааны талбарыг орхиж сольж үл болно.”

Энэ нь цэрэг хүний эрхийг хүндэтгэж, урам зоригийг нь бадруулсан, бас байлдааны үед замбараагүй байдал гарахаас сэргийлсэн заалт юм. Энд бас байлдааны үеийн зохион байгуулалтыг чухалчилж байна.

16 дугаар зурвас: "Дайн байлдааны үед олзонд битгий шунагтун. Байлдаан хойно хуваалцах хэрэгтэй.”

Байлдааны үед олзонд шунаснаас цэргийн давшилт саарч эмх журам алдагдан, дарга цэргийн дунд шудрага бус явдал гарах аюулаас сэрэмжилсэн агаад ховдог шунахай занг цээрлэж, байлдаанд байгуулсан гавъяаг нь зохих ёсоор хөхүүлэхийг сайшаасан заалт юм.

17 дугаар зурвас: "Урван тэрслэх буюу байлдааны талбараас зугтаагсдыг алах ялаар шийтгэх хэрэгтэй.”

Урван тэрслэх буюу байлдааны талбараас дутаах нь ихээхэн уршигтай зүйл учир урьдчилан хуульчлан хориглосон энэ заалт нь монголчуудын байлдааны амжилтад зохих ёсоор нөлөөлж байсан нэн чухал зурвас юм.

18 дугаар зурвас: "Зарлиг зааваргүйгээр эвдлэн шатаах буюу олзлогсдыг дураараа шийтгэх тарчлаан зовоохыг орлдсон тохиолдолд алах ялаар шийтгэнэ.”

Ийм заалт оруулсан нь Чингис хааны болон монголчуудын нэр төрийг хамгаалсан энэрэнгүй үзлийг илэрхийлсэн хамгийн чанд сахилга бат, зохион байгуулалттай болохыг харуулах, шудрага агаад хүнлэг ёсыг дээдлэх зорилготой байжээ.

19 дүгээр зурвас: "Байлдааны талбарт нөхдийнхөө буюу дайн байлдааны олзыг хулгайлагсдыг алах ялаар шийтгэнэ.”

Дайн байлдааны үед ч гэсэн төрийн бодлогоо алдалгүй сахиж, эмх журамтай байдал шудрага үнэн үйлсийг ямагт дээдлэх үзлийг хэвшүүлэн тогтоож байснаараа энэ заалт чухал юм.

20 дугаар зурвас: "Хэрэв дийлэгдэн ухарвал эхний довтолсон байрандаа буцаж ирэх хэрэгтэй. Эхний байрандаа буцаж үл ирэгсдийг алах ялаар шийтгэнэ.”

Дайны үед ялагдаж ухарна гэдэг ихээхэн бэрх явдал байдаг ч байдлыг тэр дор нь засаж, тулалдааны зохион байгуулалтыг шинээр хйиж чаддаг байсан нь монголчуудын цэргийн эрдмийн нэгэн гайхамшиг байсан агаад энэхүү заалтын үр ач байлаа. Ухралтанд ороод сарнин бутарвал бүр мөсөн бут цохиулах аюул байдаг учир энэхүү нөхцөл байдлыг урьдчилан харж хуулиар зохицуулсан нь цэрэг дайчид ямар ч нөхцөлд эхний байрандаа ирж нөхөдтэйгээ хамтран дахин тулалддаг дадал заншил ёс суртахууныг монгол цэргүүдэд хэвшүүлжээ.

Жич: 17-20 дугаар зурвасуудад алах ялаар шийтгэхээр заасан нь эцсийн эцэст хүнээ алаад байх гэсэн хатуу харгис заалт бус, харин дээрх алдаа эндэгдэл гэм буруугаас урьдчилан сануулж сэрэмжлүүлсэн нарийн чанд атлаа энэрэнгүй бодлогын илэрхийлэл байсныг энд тэмдэглэхгүй өнгөрүүлж болохгүй юм.

21 дүгээр зурвас: "Цэргийн албанд мордсон эрчүүдийн ажлыг гэргий нар нь эрхлэн гүйцэтгэх хэрэгтэй. Эрсийнхээ албан тушаалыг эхнэр нь орлох хэрэгтэй.”

Энэ нь дайн байлдааны нөхцөлд ар талын ахуй амьдралын аж төрлийн бүхий л салбар хүрээний ажил алба цалгардах удирдлагын хомсдол болохоос урьдчилан сэргийлэх улс нийгтйин ажил хэвийн явах баталгааг бий болгосон заалт юм.

Дөрөв. Ард иргэдийн хууль

Шудрага бөгөөд тэгш ёсыг дээдэлж, аливааг алагчлахгүй авч үздэг байх, хүн бүрийн эзлэх байр суурь нь иргэдийн өөрсдийн авъяас чадвар, зан чанараасаа хамаарахыг заасан чин шудрага байдал уг хуулийн мөн чанар болохыг энэ бүлгийн заалтуудаас үзэж болно.

22 дугаар зурвас: "Хүн бүрийн ажил эрх тэгш, баян ядуу, эрхэм доорд гэж ялгаж үл болно.

Төр улсын зүгээс ард олноо баян, ядуу, эр эм, нас хүйс, үндэс угсаа, шашин шүтлэгээр нь үл ялгаварлан тэгш шудрага хандах ёстой гэдгийг энд ийнхүү хуульчлан заасан байгаа агаад тэрээр XIII зуунд хүний эрхийг дээдлэсэн, тэгш ёсыг хамгаалсан энэрэнгүй сайхан ийм хуулийг зөвхөн Чингисийн монголчууд л гаргажээ. Энэ заалт нь олон үндэстэн ястантай асар том гүрний оршин тогтнолын нэг тулгуур болж байлаа.

23 дугаар зурвас: "Өтгөстийг хүндэлж, ядуусыг тэтгэх хэрэгтэй. Богд мэргэд ба бясалгачдыг хүндэтгэвэл зохино.”

Оюуныг дээдэлсэн заалт. Амьдралын их туршлагаар алдар гавьяатай өтгөс ахмад, авьяас чадвартай ном эрдмийн мэргэд нийгэмд гоц хэрэгтэйг цохон тэмдэглэжээ.

24 дүгээр зурвас: "Үл харгис, үнэнч шударга, цэгц журамтай, эрдэм гүн билэг хурц хүмүүсийг эрхбиш сайшаан хүндлэх хэрэгтэй бөгөөд зусар харгис болон элбэрэл журамгүй этгээдийг жигшин занагтун.

Сайныг дэмжиж саарыг жигших үзлийг нийгэмд хэвшүүлж, нийгмийн эрүүл саруул орчныг бүрдүүлэхэд чиглэсэн заалт болно.

25 дугаар зурвас: "Шашны хэргэмтэн, шавь нар, эмч сурагчаас бусад бүх ард иргэд гааль гувчуур тушаах үүрэгтэй.”

"Төр буй дор татвар буй” хэмээх зарчмыг тунхагласан заалт. Гэхдээ ард олныг гэгээрүүлж, хүмүүжүүлж байдаг шашны байгуулага зүтгэлтнүүд л энэхүү ажил үүргийнхээ төлөө татвараас чөлөөлөгдөнө. Төр , шашин хоёр хамтран ажжиллаж, ард түмэндээ үйлчилдэг байхыг ийнхүү хуульчилжээ.

26 дугаар зурвас: "Хөвгүүд охид нь эцэг эхээ үл хүндлэгсэд, гэргий нь эрийнхээ зарлигийг үл дагагсад, харьяат иргэд нь захирагчаа үл хүндлэгсдийг хүндээр шийтгэнэ.”

"Хүн ахтай дээл захтай” байх зарчмыг тунхаглаж ах зах, төр ёсыг дээдлэхийг заажээ.

27 дугаар зурвас: "Ноёд түшмэд, ард иргэд нас барсны дараа түүний эд хогшил хичнээн байсан нь ч хамаагүй хөндлөнгийн этгээд ингэ, тэг гэж үл болох бөгөөд хэн ч тэр хөрөнгөд халдаж болохгүй. Нас барсан хүн залгамжлах үр хүүхэдгүй бол эд хөрөнгийг нь үнэнч шавь буюу зарцад нь өгөхөөс биш улсын сан хөмрөгт оруулж болохгүй.”

Аливаа өмч бол нийгмийн баялаг гэсэн төр улсынхаа төлөө сэтгэлгээг төлөвшүүлж, завших шамшигдуулах замыг хааж буй заалт байлаа.

28 дугаар зурвас: "Байлдааны талбарт амь үрэгсдийг боол зарц үүрэн гарч ирсэн бол түүний мал хөрөнгийг энэхүү боолд өгөх хэрэгтэй. Өөр хүн үүрч гарч ирвэл амь үрэгдсэн хүний гэргийг боол, зарц мөн эд хөрөнгийг цөмийг тухайн хүнд өгнө.”

Байлдааны талбарт нас барагсдын эхнэр хүүхэд өнчирч, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүдтэй олон гэр бүл үүсэхээс сэргийлсэн үр хүүхдүүд хүмүүжил сайтай эцгийн хайр халамжинд өсөх боломж бий болгосон бас амь үрэгсдийн ар гэр нь танил дотно хүмүүсийнхээ хүрээлэлд үлдэх нөхцөл бүрдүүлсэн ухаалаг заалт болно.

29 дүгээр зурвас: "Хүмүүс архи ууж согтвоос тэргүүнээ цохиулсан мэт аливаа оюун билиг хэрэггүй болмуй.”

Архи уух нь хортой зүйл боловч хүнд бага зэрэг архи уух хэрэгцээ байх тул хязгаар тогтоосон заалт энд оржээ.

Тав. Тусгай хуулиуд

Монголын эзэнт гүрэн дэлхийн тавцан дээр гарч ирснээр улс орны гадаад харилцаа ихэд хөгжиж, энэ талын асуудлыг зохицуулах хуулийн заалт аргагүй шаардагдаж эхэлсэн байна. Энэ хууль нь Чингис хааны гадаад бодлогын үндсэн чиг шугамын илэрхийлэл, гол зарчим байсан юм. Үүнийг олон улсын харилцааны хуулиндаа тусгажээ.

30 дугаар зурвас: "Хаант Монгол улс болбоос дэлхийн эл улсын нэгэн болохоос биш, харин цогцлон байгуулагдаж буй дэлхийн улс болой.”

Монгол улс бол ердийн нэгэн улс биш, харин дэлхийн улс, бусад бүх улс орныг эзэгнэн захирсан аугаа гүрэн гэж Чингис хаан үзэж байсан нь энэ заалтаар илэрхийлэгдэж байна. Монголчууд монгол гүрэн бол тэнгэр заяатай учир "Мөнх тэнгэрийн хүчинд” ивээгдсэн онцгой төр засаг, хууль цаазтай өвөрмөц гүрэн мөн.

31 дүгээр зурвас: "Элч зарлагыг гутаан доромжилж үл болно”

Дэлхийн их гүрэн Чингис хааны элч бол онцгой эрх үүрэгтэй, хариуцлагатай дээд зиндааны хүмүүс мөний гадна ерөөсөө элч зарлага бол олон улсын харилцаанд гүн хүндэтгэл хүлээсэн байдаг. Иймд элч зарлагатай зүй бусаар харьцаж хэрхэвч үл болно. Элчийг доромжилно гэдэг нь бүхэл бүтэн гүрэн улсыг доромжилсон хэрэг мөн болохыг энэ заалт харуулж байна.

32 дугаар зурвас: "Улс хоорондын арилжаа худалдааг хамгаалах хэрэгтэй”

Их монгол улс нь өрнө, дорно хоёрыг холбосон торгон замыг сэргээж, өртөө улааны албыг бий болгосноос гадна энэхүү заалтыг хуулинд оруулснаараа хулгай худал, дээрэм тонуулгүй болгож олон улсын худалдаа наймааны ажилд асар их түлхэц үзүүлсэн байна.

33 дугаар зурвас: ” Хоёр улс дайтахын өмнө дайсан этгээдийн цэрэг ардад хэрэв эсэргүүцэлгүй бууж өгвөөс та нарын сайн сайхан амар түвшин батлагдана, хэрэв эсэргүйцвээс ямар зовлон учрахыг гагцхүү мөнх тэнгэр мэдэхээс биш бид үл мэднэ гэдгийг зарлана.”

Чингис хаан 40 гаруй улсыг эрхшээлдээ оруулан захирахдаа дөнгөж 10 орчим улстай нь л дайтжээ. "Их засаг” хуулийн энэ заалтыг мэдэж ойлгосон Чингис хаан хэлсэн үгэндээ хүрнэ гэдэгт итгэсэн 30-аад орон байлдалгүй дагаар орсон байна.

б. Монгол улс нүүдлийн мал аж ахуйтай орон учир энэхүү аж ахуйг эрхлэн хөтлөхтэй холбоотой тусгай хуультай байсан нь аж ахуйн хууль болно.

34 дүгээр зурвас: "Бэлчээр газрыг эвдэж сүйтгэгчдийг хүндээр шийтгэ. Өвс ногоорсон хойно газар нүхлэсэн ба гал алдаж бэлчээр шатаасан хүмүүсийг гэр бүлийн хамт цаазлана.”

Бэлчээр муу бол мал сүрэг, түүний дотор нүүдэлчдийн гол эрдэнэ амьдрал ахуйн амин сүнс болсон агт морьд тарга тэвээрэг авахгүй тул үнэхээр зүйл бүрээр мухардан доройтох нь илт юм. Асар их ач холбогдолтой энэ заалт нь байгаль хамгаалах талаар ч маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

35 дугаар зурвас: "Дайн байлдаан дуусмагц унааны сайн морийг ус бэлчээрт тавих хэрэгтэй, унах ба гүйлгэхийг хориглоно. Агт морио сүйтгэгчдийг яллатугай. Ялангуяа морины толгой нүдийг занчигчдыг ална.”

Агт морьд бол монголчуудын нүүдлийн аж ахуйн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг, зам харилцааны гол хэрэгсэл, дайн байлдааны хосгүй зэвсэг хань нөхөр учир жич дээдлэн үзэж хайрлан хамгаалах хэрэгтэй байв

36 дугаар зурвас: "Өвлийн анхны их цаснаас эхэлж дараа хавар ногоо соёолтол их ав хийж зэрлэг амьтдыг авлана.”

Дөрвөн улирлын байдалд зохицуулж нүүдэлчин малчин анчдын хөдөлмөрийн хуваарийг хийж байсныг энэ заалт гэрчилж буй ялдамд байгаль, ан амьтантай зөв харьцаж, зөв ашиглаж хэрэглэхийг хуульчлан заасан хэрэг болой.

37 дугаар зурвас: "Их авыг тусгай зарлигаар зохих бэлтгэлтэйгээр хийнэ”

Их авд өвөл гарах агаад хаан тусгай зарлиг буулгаж ойролцоох нутаг орны цэрэг дайчид тусгайлан бэлтгэл хийнэ. Аравт бүр зарлигийн дагуу хэдэн хүн томилж зэр зэвсэг болон авын хэрэгслийг тараана. Авын горимыг зөрчсөн хариуцлагагүй хандсан тохиолдолд шалтгааныг байцаан тодруулж гэм буруутныг хүндээр шийтгэнэ.

38 дугаар зурвас: "Өрхийн ба гааль гувчуурын хуулийг баримтална”

Монголчууд аливаа улс угсаатныг ноёрхсоноор өөрийн заншил аргаар өрхийн дүрэм тогтоох, цэргийн алба, өртөөний алба, ахуй хангамжид зориулан татвар гувчуур авна.

В. Арилжаа худалдаа хийх явдал нь аз сорьж амь дүйсэн хүчир ажил гэдгийг Чингис хаан сайтар ойлгосон учир тэр тухай асуудлыг хуулинд тусгасан нь арилжаа худалдааны хууль болно.

39 дүгээр зурвас: "Худалдаа наймаачдыг хамгаална”

Наймаа арилжааны хүмүүсийн амь нас, өмч хөрөнгө, зам тээврийн аюулгүй байдал шударга орчинг бүрдүүлэх зэрэг бүхий л асуудлууд энд оржээ.

40 дүгээр зурвас: "Итгэмжийн өртгөөр зээлээр бараа аваад алдагсад хоёр дахиа бараа авч болно. Хоёр дахиа аваад дампуурвал гурав дахь удаагаа бараа авч болно. Харин гурав дахиа дампуурвал алах ялаар шийтгэсүгэй.(Вернадский "Монголия и Россия” номонд буй)

Худалдаа наймааг хөгжүүлэх төрийн бодлого хүчтэй хэрэгжиж байсныг энэ нь харуулж байгаа агаад гурав дахин зээл өгнө гэдэг бол асар том итгэл. Харин гурав дахин дампуурна гэдэг бол эрүүл ухаантай хүний гаргаж болшгүй алдаа юм.

Г. Асар том гүрэнд зам харилцаа маш чухал байсан учир энэ талын асуудлыг тусгай заалтуудаар зохицуулж байжээ.

41 дүгээр зурвас: "Өртөө бүрд байх ёстой унаа морьдын тоо, хоол хүнсний зүйл, бусад зардлыг дааж, тэр бүхнийг мянгат түмэтүүдээс гаргуулж байхаар тогтоосон байна. Нэг замын өртөөг хоёр түмт хариуцаж хангах агаад түмтүүд нь өрх бүрдээ хуваарилан татварладаг байлаа.

42 дугаар зурвас: Өртөө бүрийг сар тутам түшмэл ирж шалган бүхий л асуудлыг байцааж буруутныг шийтгэнэ.

Сар бүр шалгана гэдэг уг асуудлыг хичнээн их анхаарч байсны илэрхийлэл. Хязгааргүй уудам монголын их гүрэнд зам харилцаа өртөө улаа үнэхээр чухал байжээ.

Олон янзын сүсэг бишрэл, шашин шүтлэг бүхий янз бүрийн үндэстэн, олон хэлний ард олонтой дэлхийн их гүрэн улсад шашин шүтлэгийн асуудлыг хуулиар зохицуулахгүй бол болохгүй байлаа.

43 дугаар зурвас: Аливаа шашин болон түүнийг шүтэгчдийг онцгойлон үзэж бусдаасаа дээгүүр тавихгүй, басхүү хавчин дарамтлахгүй бөгөөөд харин шашин бүрийн төлөөлөгчид шүтэн бишрэгчид эзэнт гүрний өмнө адилхан үүрэг хүлээнэ гэсэн алсын хараатай ухаалаг заалт юм.

44 дүгээр зурвас: "Чингис хаан Чингисийн монголчууд мөнх тэнгэрийг шүтдэг байсан агаад бусад ямарваа шашныг дээр буюу доор үл үзнэ. Мөн ямарваа шашинтнууд Чингис хааны зарлигийг үл зөрчинө.

45 дугаар зурвас: "Аль ч шашны хэргэм мяндагтан, шавь нарыг алба, гувчуураас онцгойлон хэлтрүүлнэ.

Сүм хийд, шашны санваартнууд нь ард олны оюун санаа, боловсрол мэдлэгийн талаар тодорхой үүрэг гүйцэтгэж төрийн өмнө зохих үүрэг хүлээдэг учир аливаа албан татвараас чөлөөлөгдөнө. Гэхдээ өнөөгийнх шиг төр шашин хоёр бие биедээ хамаагүй гэсэн уриатай байж үл зохино. Ер нь төрд хамаагүй юу байх билээ.

Төр, нийгмийн үндэс бол өрх гэр, айл орон байдаг болохоор гэр бүл, эр эмийн асуудлыг төрөөс зохицуулах нь нийгмийн ёс журам, ариун нандин орчинг бүрдүүлж, үе үеийн залгамж халааг хангах, нөхөн үржилтийн асуудлыг зохистой болгох зөв эрүүл саруул байдлыг төлөвшүүлэх ач холбогдолтой учир ургийн хуулийг бий болгожээ.

46 дугаар зурвас: "Эр хүн санааны зоргоор олон эхнэр авч болно. Анхны гэргий нь эрхэм хүндтэй онцгой эрхтэй байх агаад энэхүү эрх нь түүний үр хүүхдүүдэд ч бас хамаарна.

Нэгдүгээрт дайн байлдааны цаг үе байсан болохоор олон эрс нас барж, эмэгтэйчүүд бэлбэсэрч хүүхэд өнчрөх явдал их байсантай холбоотой, хоёрдугаарт гэр бүлийн доторхи төрийн төлөөлөгч болох эр хүний эрхийг өргөх, гуравдугаарт ар гэрийн бүхий л ажлыг нуруундаа үүрдэг эмэгтэйчүүдийн ажил төрлийг хөнгөвчлөх зорилгыг тус тус хангах зорилгоор ийм заалт оруулсан байна.

47 дугаар зурвас: "Ах нь нас барвал дүү нь, дүү нь нас барвал ах нь бэргэн буюу бэрээ гэргий болгон авч болно. Гэргий болгон авах бүрдээ хуримын ёслол хийнэ.

Энэхүү заалт нь өнчрөн хоцрогсдыг ялангуяа хүүхдийн эрх ашгийг бүхнээс илүүтэй авч үзсэн бөгөөд бэлбэсэрч, өнчирснийхөө дараа харь хүнд бусдын газар очиж элдэв хатуу хүтүүг үзэхээс сэргийлсэн өмч хөрөнгө тус тусын аравт, зуутдаа үлдэх нөхцөлийг хангаж өгчээ. Тухай бүрд хурим ёслол хийнэ гэдэг нь нийт олны өмнө илэрхий болгож буй хэрэг.

Зургаа. Эрүүгийн хууль

"Их засаг” хууль бол төрт ёс, шударга зарчим чанарыг илэрхийлэн бататгасан туйлын чанд атлаа ихэд энэрэнгүй хууль болох нь ялангуяа эрүүгийн хуулиас илт харагддаг. Монголын нийгэмд хулгай худал, дээрэм тонуул, урван тэрслэлт гэх мэтийн муу муухай хэрэг гаргахгүй байлгахад энэ хууль бүхэлдээ чиглэсэн тэр үүргээ ч биелүүлж чадсаныг тэмдэглүүштэй юм.

"Тэмээнд богц дүүрэн алт ачсан 18 настай бүсгүй монголын урд захаас хойд зах хүртэл аялахад ямар ч айх аюулгүй байв. Хэн ч түүнийг дээрэмдэж юмыг нь хулгайлаагүй аж” гэж 1247 онд Монгол нутгаар явсан гадаадын нэгэн жуулчин бичсэн байдаг. Энэ бол чухамдаа эл хуулийн л ач билээ.

48 дугаар зурвас: "Хаан ба төр улсаас зөрчигсдийг алах ялаар шийтгэнэ.”

Эх орноосоо урвагсдад амьдрах зам, заяа хоёр байдаггүй нь дэлхий нийтийн туршлагаар нотлогдсон зүйл юм. Энэхүү асар том гэмт хэрэгт алах ялаас өөр шийтгэл оноох боломжгүй нь илт байлаа.

49 дүгээр зурвас: "Ёс заншил зан суртахуунд харш ноцтой гэмт хэрэг үйлдэгсдийг алах ялаар шийтгэнэ.

Хүн алсан этгээдийг мухируулна. Бусдыг алсан хүн өөрөө амьд явах эрхгүй бөгөөд эс тийм бол нийгэм гэмт хэрэгтнүүдээр дүүрнэ.

Бусдын эхнэр нөхөртэй садарлагсад, хүйст нэгтнүүд хоорондоо садарлагсдыг мухируулна. Садарлах явдал нь гэр бүл сарних улмаар хэрүүл тэмцэл, хагарал гарахын шалтгаан болдог учир ийн шийтгэнэ.

Оргосон боол, түүнийг нуун далдлагсдыг мухируулна. Гэм зэмгүй, шударга хүн оргож босдоггүй. Иймд хууль зөрчигсдөд хоргодон нуугдах орон зай олгох ёсгүй.

Гаж солгой аргаар бусдыг мэхлэгсдийг мухируулна. Ид шид үйлдэх, төөрөгдүүлж мунхруулах, мэргэ төлгө тавигсад нь тэр үед олны дотор нэлээд нөлөөтэй, бас хүмүүсийн санаа бодлыг хоёрдуулсан хор хөнөөлтэй байсан учир хатуу шийтгэхээр байв.

Маргалдагч талуудын аль нэгний талд орогсдыг мухируулна. Хүмүүсийн маргаан зөрөлдөөнийг санаатай дэвэргэж олны дотор үймээн таригчдыг үгүй хийх гэсэн заалт юм. Үнэхээр гурав дахь этгээд оролцохгүй бол хоёр талын хэрүүл маргаан цааш ахидаггүй билээ.

Бусдыг гүжирдэн гүтгэгсдийг мухируулна. Гүжир гүтгэлгээс шударга бус явдал хэлмэгдүүлэлт үүсдэг учир ийн заажээ.

Худал хэлэгсдийг мухируулна. Худал хэлснээс хүмүүс хоорондын харилцаанд ямар ч явдал үүсэж болзошгүй аюултай байдаг учир ийнхүү заасан байна.

Бусдын хадгалуулсан эд хөрөнгийг гурав дахь удаагаа үрэгсдийг, олсон эд бараагаа нуугсдыг, байлдааны явцад олж авсан хувцас хунар эд хөрөнгө зэр зэвсгийг эзэнд нь буцааж үл өгөгсдийг мухируулна. Тэр үеийн нөхцөл байдлын улмаас олонтаа гардаг байсан дээрх гаж ёс суртахуун, сувдаг шунахай зан, шудрага бус явдлыг таслан зогсоох нь ихээхэн ач холбогдолтой байжээ.

50 дугаар зурвас: "Хулгай хийснийг алах ба түүний гэргий ба мал хөрөнгийг хураан авч хулгайд эд юмаа алдсан хүнд өгнө.”

Өөрийнхөө дураар хулгай хийж байж амиа алдаад дээр нь эд хөрөнгөө, гэр орноо, гэргий хүүхдээ бусдад алдана гэдэг нь эрүүл ухаантай хүний ажил биш учир ихэд түгээмэл, энэхүү гэмт хэрэг монгол гүрэнд бүр мөсөн алга болсон нь энэ заалтын ач юм.

51 дүгээр зурвас: "Агт морьд хулгайлагсдыг үнэ ёсоор нь төлүүлэхээс гадна бас торгоно. Торгуулийг эс тушааваас мухирлана. Шүүхийн шийдвэр биелүүлэхтэй холбогдсон чухал заалт.

Монгол эр хүний амь Хятад шаахайд гишгэгдэх учиргүй!!!

Neonazist — Sun, 30 Jan 2011 14:45:35 GMT

-Хятадуудыг давраах болсон албан тушаалтанг илрүүлэн Монгол улсаас хөөж гаргая-

-Монголчууд хүчтэний өмнө хүчгүй нь буруутай гэдэг. Гэтэл хүний нутагт түр хугацаагаар амьдарч байж, хүчтэний царайг харуулдаг. Харуулаад зогсохгүй дайрч, хүний амийг егүүтгэдэг харийнхан ихсэв. Хятадуудыг Монголчууд зүгээр нэг "дотор хүн" гэж нэрлээгүй юм. Боломжийг харж давардаг, давраад зогсохгүй улам цаашилдаг ямаан омогтой тэднийг Монголчууд "урдаас ирээд уурга минийх, уургаа аваад адуу минийх" хэмээн ёгтолсон хэрэг. Хараад байхад, сүүлийн үед Монгол улсад маань амьдарч байгаа харийнхан, ялангуяа хятадууд улам л даврах болсон. Үүний жишээ ч Дорноговь аймгийн Айраг суманд болсон хүн амины харамсалтай гэмт хэрэг юм.

-Хятадууд жирийн Монголчуудын талхыг булааж, баялгаар маань гараа угааж, угаадсаа бидний уудаг ундны ус руу юу ч болоогүй мэт асгах болов. Тэд ингээд зогссонгүй. Монгол нутгийн маань өнцөг булан бүрт суурьшиж, өөрийн нутаг мэт өөриймсөн, охид бүсгүйчүүдийг айлган ичээж, хөвгүүд залуусыг маань ухаан санаа хийгээд бие бялдраар нь гадуурхан, тохуурхдаг болж. Нэг үгээр хэлбэл өчигдөрхөн уранхай шаахай, булан нь сэмэрч урагдсан үүргэвчнээс өөр хөрөнгөгүй хилээр алхах шахам бөхөлзөж, нахилзсаар ирсэн Хятадууд өнөөдөр дураараа дургиж дунд чөмгөөреө жиргэх болов.

Монголд суурьшсан болон түр хугацаагаар суурьшиж ажиллаж, амьдарч байгаа Хятадуудын удаа дараагийн үйлдэлтэй бусармаг хууль бус хэргийн тухай, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд бараг л өдөр өнжихгүй шахам мэдээлдэг.

Ингэснээр хаа сайгүй суурьшиж, өдөр өнжих тусам улам даварч, хөгжих болсон Хятадуудыг яаж жигших болон хэрхэн жигшиж байгаа тухай мэдээллээр Монгол улс хахаж байна. Хүн бүрийн амнаас "муу сайн хужаа нар" гэх үг хайр найргүй урсаж, хамгийн муухай хараалд "хужаа" гэдэг үг багтах болсон. Тэр бүү хэл "хүн алж болохгүй Хятадуудын алж болно" гэсэн яриа ч гарах болж.

Магадгүй энэ бүхэн нэг талаараа зөв байж болох. Тэр бүү хэл ихээр ярих хэрэгтэй ч байж мэдэх юм, цаашид. Гэхдээ аливаа асуудал бүхэнд хоёр тал байдаг. Түүнчлэн зөөлөн нь хатуугаа гэдэг биз дээ хэмээн өөрийгөө тайвшруулдаг Монголчуудын уужуу тайван араншинг даварсан Хятадууд арай л илүү хэтрүүлж ашиглаад байх шиг.

"Хужаа нар даварлаа. Монгол хүнийхээ хувьд Монгол цустай л юм бол та Монгол хүнээ Монгол улсаа авран хамгаалах цаг болсон" хэмээн залуус огших болов. Буу барьсан биш ч бусад аргаар ямх, ямхаар түрэмгийлэх харийнхнаас Монголчууд залхаж, жийрхэж байна. Арга ч үгүй. Жирийн Монголчууд бидний өөрсдийн амьдрал, цаашлаад эх орноо хамгаалах гэсэн тэдгээр иргэдийн огшиж, өмөлзөх нь жам ёсных.

Эх нутагтаа баялгаа түүж, байгаль ээжийн хишгийг хүртэж амьдарлаа залгуулж байсан гэм зэмгүй эр хүнийг золбин нохой адил зодож амийг нь тасалсан. Ижий аавдаа эрхэлж, элэг бүтэн амьдарч чадаагүй ч аавынхаа энгэрт асч, элгэнд нь бүлээцэж явсан бяцхан хүүг өнчрүүлсэн адгийн Хятадуудад Монгол нутгийн маань хөрсөнд хөлөө тавих эрх байхгүй.

Төр улс ч ядуу болохоор жирийн иргэд нь буурай байх нь тэр. Гэхдээ би ядуу гээд гуйлга гуйгаагүй, чадлынхаа хэрээр хөдөлмөрлөж, улс эх орныхоо төлөө огшиж явсан жирийн нэгэн Монгол эр хүний амийг хөнөөснөөрөө Хятадууд, Хятад компани, тухайн Хятад компанид үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл өгсөн эрх мэдэлтнүүд буруутай. Нөгөө талаараа жирийн Монголчууд маань татвар төлөхгүй ч байсан хамаагүй эх орныхоо баялгийг ухаж л байг, хужаа ухаж, харийн нутаг руу тээвэрлэснээс л хамаагүй дээр. Эх орныхоо баялгийг хужаа нар болоод харийнханд ухуулж байснаас эх орондоо эзэн нь болсон энгийн иргэд чадлаараа ухаад, боломжтой амьдраг л дээ.

Ингэхэд, өнөөгийн Монголчууд бидний дээрээс, маш өндрөөс шидсэн чулуу мэргэн нь аргагүй оночихоод байгаа юм биш биз гэсэн хардлага сүүлийн үед өөрийн эрхгүй төрөх болов. Бүр тодруулбал, албаар турхирч байгаад муу зүйл хийлгэж, шалтаг гаргаж амийг нь хөнөөдөг. Хөнөөгөөд зогсохгүй үлдсэн хөрөнгийг нь аваад явдаг, ачаалаад зөөдөг нь Хятадуудын сурсан зан гэхэд хэтрүүлсэн болохгүй л байх.

Нөгөө талаар манай нөлөө бүхий улс төрчид, эрх бүхий албан тушаалтнуудад Хятад зүгээс нөлөөлөлд автдаг юм биш байгаа гэсэн хардлага гадуур хурдтай тархах болов. Олны үг ортой гэдэг. Учир нь сүүлийн үед Хятад иргэд оролцсон ямар нэгэн гэмт хэргийн дуулиан тэгсгээд намжих нь ихэссэн. Эсвэл улайм цайм байдлаар Хятадын талд ашигтайгаар шийдвэрлэгдэх нь зүй ёсны хэрэг болохдоо тулаад байгааг нуух ч хэрэггүй биз.

Үхсэн хүн үг хэлдэггүй гэдэг ч гэм зэмгүй ядруухан эр эх нутагтаа харийнхны гарт өртөж, харамсалтайгаар амиа алдсан нь бага хэрэг биш юм. Гэгээн цагаан өдөр машинаар дайрч, гэмтээд зогсохгүй, золбин нохой шиг зодож, амийг нь егүүтгэж байгааг хараад, яриад харамсаад өнгөрөх хэрэг биш юм. Зэвсэг бариад дайраад ирсэн дайсанд өгөөгүй өвгөдийн минь газар шороо, цаас бариад бөхөлзөөд ирсэн гадныханд өгчихсөн хэн нэгэн эрх мэдэлтний хүйтэн гарт өртсөний балаг.

Тийм ч учраас гэгээн цагаан өдөр даварсан дээрэмчин, алуурчид жирийн иргэдийн маань амийг тасалж, төр улсаар тохуурхаж, даажигнаж байна. Монголчууд гэмт хэрэгтэнд гишгэх газар үгүй гэж зүгээр нэг хэлээгүй юм. Тиймээс даварсан Хятадуудад даруулга болгож, өгч чадсан лицензээ эргүүлэн татаж, Монгол улсын газар нутагт ажиллаж амьдарч байгаа бүх л Хятад иргэдийг хөөж гаргах цаг болжээ.

Монгол хүний амь өнгөт цаасаар хэмжиж болохгүй эрхэм зүйл. Тиймээс Монгол улсын төр нь иргэдээ хамгаалж, даварсан Хятадуудад сургамж болгож, Монгол эр хүний амиар тоглосон Хятадад цаазаар авах ял ногдуулсан ч зөөлдөхгүй билээ. Нөгөө талаар улс үндэстнээ аврахын тулд Хятадуудад бөхөлзөгч дотоодын авлигач, хувалзнуудыг цэвэрлэх нь чухал болов, өнөөдрийн Монголын нийгэмд.

Учир нь өөрсдөөс шалтгаалах бүхнээ хийж, Хятадуудыг давраах болсон албан тушаалтанг илрүүлэн хамтад нь хөөж явуулах нь "Үгүй" хэмээн бардам хэлэх дараагийн үед маань ч тустай билээ.

Миний нутагт шаахайны мөр бүү гарга!

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 18:24:20 GMT

"Даяар Монгол" хөдөлгөөн

энэ зургийг хараад таны санаанд юу хамгийн эхэнд орж байна вэ? Миний хувьд бол "Жанжхүүгийн даваанаас нааш шаахайны мөр бүү гарга” гэсэн үг хамгийн эхэнд бууж байна. Мэдээж одоогийн Монгол оронд бол эсрэгээрээ хэдэн зуун мянган шаахайны мөр аль хэдийн гарсан. Хятадууд бүр сүүлдээ даварч охидын минь биеийг бузарлаж байна. Тэгээд бас болоогүй эрчүүдийг нь ганц нэгээр балбаж, нэг мэдэхэд гэрт минь орж ирээд агсан тавих нь холгүй л байна. Энэ бол биднээс нээх шалтгаалаад байгаа зүйл бол биш! Монгол орны засгийн газар, хууль тогтоомж, мөнгөний төлөө амиа тавин гүйдэг хүмүүсээс болж Монгол гэсэн нэрийг захын муу өмхий Хужаа шаахайныхаа уланд гишгэж байна. Эгэл ард бидэнд үгээ хэлэх боломж тэр болгон олдоггүй. Хэлсэн ч сонсож байгаа нь ховор, дүлий хүнд хэлсэнтэй адилхан болж. Бид одооноос Монгол орныхоо төлөө багахан ч гэсэн хувь нэмрээ оруулах болно. Та бүхэн бидэнтэй нэгдэж биднийг дэмжээрэй. "Даяар Монгол" хөдөлгөөн

"Даяар Монгол" хөдөлгөөн

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 18:00:38 GMT

"Даяар Монгол" хөдөлгөөн-ий эрхэм зoрилгo:

-Монгол Үндэcтний Мөнxийн эрx aшигaa батaлгaaжуулaн.

Эx Hутaгтaa Эзэн эрxээ эдэлж өрcөлдөx дaйcaн үгүй.

Өвдөx Өвчин үгүй Даяар тaнcaг aмьдрaлтaй түвшин caйxaн төрт уяaтaй бoлгoxoд

Даяар Монгол" хөдөлгөөн-ий эрхэм зoрилгo oршинo.

Хоржалло. Монгол ялах болтугай!

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 15:45:47 GMT

Нар сараа барин тангараглая
Няцаж буцсанаа буудан алъя
Нэгэн эцгийн хөвгүүд адил
Найртай сайхан явцгаая...

Хоржийлоо, Хоржийлоо, Хоржийлоо

Энэ бол Монгол цэргийн тангараг. Одоогоос 99 жилийн өмнө. Богд хаант Монгол улсыг байгуулахад, Дараа нь ардын журамт цэргийн уухай байлаа. 1932 оны бослогын уриа дуудлага ч энэ Хоржийлоо. Морь эргэхэд, сур хавахад ч Хоржийлоо... Энэ ер нь ямар утга учиртай үг вэ? хэмээн асууж болох юм. Энэ бол Монгол ялах болтугай гэсэн үг. Дорно дахины латин хэл буюу гэгээрэл бурхны номын хэлээр ийн өгүүлж буй хэрэг.
Хор – энэ бол Монголчууд буюу хоромсог саадагтан
Жал – ялах, ялгуух, ялгуусан
Ло – болой, болтугай гэсэн үг.

Үнэндээ одоогоос 99 жилийн өмнө байдал бидний бодож байснаас ч хүнд хэцүү байсан юм. Ангич, намч жанжин шугам гэхээсээ илүү Монголыг ялахын төлөө, Хоржийлоогийн төлөө Богдын зарлигтай өвөг дээдэс минь нум сумтайгаа ч зарим нь байсан л юм. Богд хаант Монгол улсын цэргийн номлолоос сонин байх болов уу? гэж зарим нэгийг нь дурдъя.

Нум сумтай цэргүүд жижигхэн хонх очир авч явдаг байжээ. Зүүн гартаа хонх барьж, түүнийгээ дуугарган харвах хүнийхээ сүнсийг тонилгоно. Баруун гартаа сумаа дэлж татаад харвахдаа эрхий хуруундаа уясан очироороо харвасан болохоос амьтны амь таслах сум харвасангүй гэж бодох жишээтэй. Тулалдаанд орохын өмнө Бурхан багшид итгэл явуулж, Цагаан дар эх гэдэг ном уншина. Гадныхан харахад инээдтэй, өрөвдөлтэй харагдаж л байсан байх... Гэтэл тэд дотроо ямар агуу өршөөнгүй, нигүүлсэнгүй, бодьсадва цэрэг байсныг хэн ч төсөөлшгүй... Энэ бол гаднах л байдал нь... дотор сэтгэл нь... Харин тулалдаан бол өөр хэрэг...

Ямар нэгэн үйл явдал болоод өнгөрөхөд хүн хүн өөр өөрийн дүгнэлтийг өгч, өөр өөрийн түүх болгохыг хичээдэг. Сонин юм шүү. Улс орнууд ч бас л тийм бодлого баримталдаг. Аргагүй дээ хүн л удирдаж, хүн л бичиж байгаа хойно.

1939 онд зүүн хил дээр болсон явдлыг бид ”Халх голын дайн” хэмээн нэрлэдэг бол Япончуудад зүгээр л ”Номун хааны хэрэг явдал” ч билүү, тулгаралт ч бил үү... шальтай юм биш гэж үздэг. Тэгвэл 1913 онд Ар Монголын 10 000 гаруй цэрэг таван чиглэлээр давшин, Өвөр Монголын нутгийг чөлөөлж, Богд хаант Монгол улс, Дундад улстай жил гаруй Түмэн газрын цагаан хэрмээр хиллэж байсан гэвэл та итгэх үү? Үгүй л болов уу?

Энэ тухай түүхийн сурах бичигт жишээ нь ганцхан өгүүлбэр бий. Эрх чөлөөт, хүнлэг ардчилсан нийгэм байгуулж яваа бидний түүхэнд шүү. Дундад улсын түүх бичлэгт энэ үйл явдлыг ”Үхэр жилийн үймээн” буюу зах хязгаарын хэдэн хүүхдүүд үймэлдсэн төдийд үздэг. Манай түүхэнд болохоор ”Таван замын байлдаан” гэж нэрлэнэ. Гэхдээ өнөөх марксист арга барилаасаа салаагүй. Лам нар удирдаж, Өвөр Монголчууд тусалсан, Өвөр Монголын газар нутаг дээр болоод өнгөрсөн учраас бидэнд нэг их хамаатай зүйл биш хэмээн боддог шиг байгаа юм.

Харин Өвөр Монголчууд бол ”Богдын шар цэрэг”, ”Бидний авран чөлөөлөгч”, ”Шамбалын цэрэг” байсан хэмээн дээдлэнэ. Энэ олон үзэл бодлын уулзвар дээр энэ түүхийг эргэн сөхөж, тэдний адил уухайлмаар байна.

”Хоржийлоо, Хоржийлоо”

1913 оны 5-р сар:

Богд хаант Монгол улс байгуулагдаад хоёр жил өнгөрөв. Туурга тусгаар улс гэрийн төлөөх уухай түрлэг, Халхын хавтгайгаас хальж, баруун талаараа Төвдтэй, зүүн талаараа Манжтай, өмнөшөө Цагаан хэрэм тултал Монголчууд өөрсдийн амьдран суугаа газар орон уул, усаа зурж, Богд хаанд дагаар орж байлаа. Өвөр Монголчууд ч үерийн ус адил Хүрээнд нүүн ирцгээж, бичиг цэргийн эрдмээр Монголын төрд зүтгэж, хаантай бол хаантай, харцтай бол харцтай улс шиг улс болчихоод байлаа. Үнэндээ Дундад иргэн улс ч дөнгөж шинэ тулгар байгуулагдаад дотроо хямралтай... Юун Монголтой манатай л байлаа. Гэвч энэ байдал удаан үргэлжилсэнгүй...

Богд хаан зарлиг буулгалаа.
Гол санаа нь Их Юан улсыг дахин байгуулах, монголын сүр хүчийг дахин мандуулах,
Орчин үеийн хурдан буутай хагас механикжсан армийн эсрэг шүү.
Нум сум, сэлэм, цахиур буу, хагас хугас хурдан буутай морин цэргээр...

Тэд юунд итгэж байв аа? гэвэл өнөөдрийн өндөрлөгөөс харахад маш сонирхолтой. Тэд маш дэврүүн байсан гэж хэлж болно. 2008 онд Олимпоос анхны алтан медалийг авсан. Энэ баярыг харсан хүн "Би амьдралдаа Монгол хүмүүс ингэж баярлаж байхыг үзсэнгүй. Богд хаант Монгол улсыг тунхаглахад л хүн малгүй, хорхой шавьжгүй нэг баярласан юм гэнэлээ ." л гэж зогссон гэдэг.

Богд хаан Оросоос тусламжаар аваад байсан зэвсгээрээ хангаж, цэргүүддээ Сосорбарамын буу бүхүй шар хадаг зүүж, сунтагийн адис хайрлаад, бууны ам долоолгож, ”Одоо та нарыг сум даахгүй, үхсэн ч сүнс тань шууд Шамбалын оронд очно.” хэмээн айлдсан гэдэг. Богд хааны зарлиг захиаснаас өөр юу тэднийг ингэж итгэл үнэмшилтэй болгох вэ? дээ. Өөр юу ч биш... Одоо тэдэнд Хоржийлоо хэмээн уухайлж, эцсээн хүртэл тулалдах л зам үлдлээ.

Хоржийлоо Хоржийлоо

Дэлхийн 2-р дайн болж байхад хаа сайгүй л эх оронч ухамсрыг сэргээх баатар хэрэгтэй байлаа. Тэр бол ард түмэн сайн мэдэх, жинхэнэ бахархал дууриал нь байх. 1913 оноос хойш 32 жил өнгөрөөд байсан хэдий ч... Ардын хатан баатар Магсаржав, Манлай баатар Дамдинсүрэн, Тогтох тайж, Сумъяа бэйс, Хайсан гүн нар бол ард түмэнд мартагдаагүй жинхэнэ баатрууд байлаа. Шинэ монголын түүхч Ш.Нацагдорж гуай ”Манлай баатар Дамдинсүрэн” хэмээх номдоо ингэж бичжээ.

”Манлай баатар Дамдинсүрэн бол жинхэнэ баатар юм. Тэр хятадын асар их цэргийн давуу хүчийг Шандийн гол, Хүйсийн талын тулалдаанд явж, баатарлаг гавъяа байгуулсан” гэж... Баатруудын баатарлаг түүх энэ номоос хойш 15 жилийн дараа дахин шинээр бичигдсэн түүхэнд Сүхбаатар, Чойбалсан нараар өөрчлөгдөж, энэ түүх одоо болтол засагдаж залруулагдах боломжгүй болсон мэт бүдгэрсэн. Гэхдээ бид мартаагүй... Энэ чинь Монгол шүү дээ.

1913 онд хил хязгаараа батлан хамгаалахаар таван замаар давшсан Монгол цэргүүд их бага нийлсэн 100 орчим тулалдаан хийжээ. Урваж шарвах, дийлэх, дийлдэх, ухрах, давших байлдаж тулалдаж буй хэн бүхний үздэгийг нь үзэж, туулдагийг нь туулсан. Тэгээд ч тэдэнд Өвөр Монголчууд маш их тусалж байлаа. Тэд харийн нутагт биш өөрийнхөө нутаг дээр, ноёд язгууртнууд нь хэдийн Богдод өргөчихсөн тэр газар нутаг дээр байлдаж яваа улс.

Дундад иргэн улсын ерөнхийлөгч Юан Ши Кай эн тэргүүн ойртон ирж буй Монголын аюулыг сөрөн зогсоохын тулд хурдан хугацаанд 70 000 цэрэг татаж, их буу, явган цэргээс бүрдсэн орчин үеийн зэвсэглэл бүхий армийг эмхлэн байгуулж, маршалл Ван Хуй Жан-аар удирдуулан хөдөлгөлөө. Тэр бас нэг нууц даалгавартай. Дэ вангийн өргөөнд хадгалагдаж буй Хувилай хааны тамгийг ямар ч хамаагүй аргаар авчрах. Бээжинд Юан Ши Кай хийгээд Хятад хүн хаан суухад тэр тамга нэн хэрэгтэй. Юун үндсэн хууль, юун бүгд найрамдах улс...

Хоржийлоо Хоржийлоо

1913 оны 8 сарын 13. Шандын тал. ”Бух чичүүр” ажиллагаа:

Манлай ван Дамдинсүрэнгийн цэрэг Долоннуураас гарсан их цэргийг угтаж, сар битүүрэхийг хүлээж байлаа. Ингэсээр харанхуй шөнө болох тэр үед хурдан шалмаг, морь сайтай, газрын баримжаа мэдэх нутгийн 50 цэрэг, Халх 50 цэрэгтэй хамт их цэргийн тэг голоор зүсэн гарч, хоёр тийшээгээ буудсаар, нэвт гарлаа. Энэ үед сандарч тэвдсэн Хятад цэргүүд эмх замбараагаа алдаж, буун дуу гарсан зүг рүү хариу буудсаар үүр цайх үед... үүр цайх үед өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалдсанаа л сая мэджээ. Сар битүү шөнө, тоогоор цөөн цэрэг, их хүчийг багагүй сандаргасан энэ тактик нэгийг хэлээд ч байх шиг.

”Ардын элч” киноны хэсгээс.... ”Зэвсэг ч гэж дээ зэвсэг юм, Монголчууд ташуураан бариад дайтсан ч чадах хүмүүс шүү”... Энэ үг ч бас санамсаргүй үг биш байлаа. Энэ тухай Зоригт баатар Лаварын Сумъяа дурсамждаа ”Бид Бух чичүүр, Галзуу барын дайралт хэмээх аргыг хэрэглэсэн” гэж хэлэв.

Хоржийлоо Хоржийлоо

1913 оны 8 сарын 30. Хүйсийн тал. ”Галзуу барын дайралт” ажиллагаа:

Энэ талд болсон тулалдаан бол нилээд шийдвэрлэх тулалдаан төдийгүй хамгийн анхаарал татсан тулалдаан. Энэ тал уг нь Ганган тал нэртэй байжээ. Элсэрхэг хөрстэй, битүү ой байсан энэ хөндийн салхины дээр нь өндөрлөг газар Монголчууд байрласан бол яг эсрэг нам дор, зүүн өмнө зүгээс Хятадын цэрэг давшин гарч иржээ. Эмгэнт Манхан хэмээх толгой дээр Манлай баатар Дамдинсүрэн гарч, яг байлдаанд цэргээ удирдаж байгаа мэт тугаар дохио зангаа хийнэ. Үүнийг нь харсан Ван Хай Жин жанжин их бууны шуурган галаар моддын оройгоор үзэгдэх тугнууд руу, Монголын цэргүүд өөд өдөржин галлалаа. Тэд ухрана. Давшина.

Үнэндээ тэнд хөл нүцгэн хэдэн Монгол цэрэг туг барьж нааш цааш гүйлдэн... тэдэнд ойртох ч үгүй холдох ч үгүй... элхийг нь барж байна гэдэг тухай төсөөлөл ч байсангүй. Үд хэвийх үед галаа зогсоон, хоолоо идэх хэрэг гарлаа. Шинэ тутам байгуулагдсан Дундад улсын арми. Хээр цөлд тулалдах туршлага байсангүй. Зэвсэг, хоол, хүнийхээ тоонд л найдаж байгаа улс.

Яг энэ үед өлийн салхи гарч, Монгол газрын хүчит салхи баруун хойноосоо илэрхийн бослоо. Үүнтэй зэрэгцэн өтгөн сахлаг хуурай модонд тавьсан түймэр, давхиж яваа морьтноос ч хурданаар Хятад цэргүүдийг нөмрөн авсан юм.

Энэ бол ”Галзуу барын дайралт” биш шүү. Дөнгөж эхлэл төдий юм. Түймрийн галаас зулбан гарах цэргүүдийг цавчихыг нь цавчиж, буудахыг нь буудсаар... Улмаар тэдний дунд зүсэн орж, эргэн тойрон цавчиж, яг л галзуу бар шиг аашиллаа. Үр дүн нь энэ. Тэд лавтай 2 өдөр шөнө зууралдан байлдаж, түймэртэй хамтран тэднийг ухраан цохисоор Үхэрчин овоо, Шанд нийслэлийн туурь, Зуу найман сүм өнгөрч, Долоннуур хотод тулж очжээ.

1913 оны 9 сарын 7:

Энэ тулаанд биечлэн оролцсон их буу даасан лам, мөн энэ нутагт төрсөн болоод хожим Чойбалсангийн гарын нарийн бичиг явсан Шаврон Данзан ийм шүлэг бичив... Утга нь бол Мүгдэн хотыг эзлээд Амарбаясгалангаар эзлэн суулгая, Бээжинг эзлээд Түшээт ханыг хаан болгоё. Бүх дэлхийг эзлээд Богд хааныгаа эзэн суулгая... гэж.

Энэ ялалтын цуу Нийслэл хүрээнд хүрч, хүн бүхэн баяр бахдалаар дүүрч, хөөрч байсан цаг үе. Бид олимпийн аваргатай болоод баярласан шиг. Би тэдний юу гэж хашгирч байсан бол гэдгийг төсөөлөхийг хичээж байна. Тэд яг л ингэж хашгирч байсан болов уу?

Хоржийлоо, Хоржийлоо

Богд хаант Монгол улс байгуулагдсан нь Юан улс байгуулснаас хойш дэлхийн улс төрийн тавцанд Монгол хэмээх нэрийг 640 жилийн дараа дахин авчирсан гавъяат үйлс хийгээд бидний өнөөгийн сайн сайхан амьдралын угтал байлаа. 99 жилийн дараахи өндөрлөг дээрээс нэг иймэрхүү харагдаж байна. Богд хаант Монгол улсын 100 жилийн ойг хэрхэн тэмдэглэхийг бид харж байна. Хүлээж байна.

Хүн гүрний түүх, соёл

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 15:37:57 GMT

Хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн эртний улсуудын нэг нь Хүн юм. Мөнгөн улсын мөхөл сүйрэлтэй холбоогүйгээр, харин хөгжлийнх нь явцад аажим төлөвшиж буй болсон улс гэдэг. Мөнгөн, Хүн гэдэг нь нэгэн улсын хоёр нэр ч хэмээж буй.
Сүүлийн үед, хятадын эрдэмтэд улсынхаа эх суурийг 8000 жилийн өмнө тавигдсан гэхийн сацуу, тэр үед л хойдын нүүдэлчин аймгуудтай байлдаж тэмцэлдэж явсан гэж байна. Мөн, Энэтхэгийн эрдэмтэд манай дээдэс 6-7 мянган жилийн өмнө өвөг монголчуудтай харилцаж байсан гэх болов. Төр улсын бүтэцгүй аваас, олон хүн амтай хятадын улстай тэмцэлдэх, алс холын Энэтхэг гүрэнтэй харилцах бололцоогүй юм. Харин ч, төр улс байсан гэж таамаглагдах дурсгал, сэжүүрүүд олдсоор. 8000 жилийн өмнө гэдэг нь дэлхийн хамгийн анхны улсууд гэсэн үг болно. Дунд-шинэ чулууны үе болой. Алтай хэл задраагүй асан(5000 жилийн өмнө задарсан гэж судлаачид үздэг). Дэлхийн соёл иргэншлийн өлгий Монгол, Хятад, Энэтхэгт байсан болж таарах агаад, Монголын анхдагчлал нь илүү итгэл үнэмшил төрүүлнэ.

Хүн гэх нэрийг алтан ургийн Киян язгуур, эсвэл хүчирхэг Куян аймгаас гаралтай гэдэг. Гэхдээ, өргөмжлөлд урьд өмнө байгаагүй нэр хэрэглэх уламжлалын дагуу Хүн, Хүнни болгож өөрчилжээ. Хятад хэлт сурвалжид Хүннү, латин хэлт сурвалжид Хүнни гэсэн. Латинаар илүү ойр буулгасан байх үндэслэлтэй бөгөөд, хятад сурвалжид бол аль болох доромж утгатай дүрс үсгээр "галиглахыг” чармайсан байдаг. Хүннүг догшин боол гэсэн утгатай дүрс үсгээр тэмдэглэсэн.
НТӨ 1200 он орчмоос Хүн гүрэн бүрэлдэн тогтнох явц эхэлжээ. Конфэдэрациас, фэдэраци, улмаар унитар улс болох хувьсал явагджээ.
Шар, Хөх мөрний хооронд голдуу нутаглаж асан хятадуудын түрэмгий хаад ноёд хөрш улс түмнүүдийн эсрэг эзлэн ноёрхох бодлого явуулж байснаас үүдэн, нүүдэлчид сөрөх дайн байлдааныг их хийж байлаа. Заримдаа олз ашгийн үүднээс довтолж асныг ч үгүйсгэх аргагүй.
Хятадын эртний Инь улс сурвалжид өвөг монголын улсыг Чөтгөрийн орон гэсэн байдаг. Дайн тулаан, эрдэм ухаан, аж төрөл аль алинд нь авьяас чадвартай болохоор чингэсэн аж. Мөн жун, ди, ху гэхчлэн янз бүрээр нэрлэжээ. Жун довтлов, Жунтай тэмцэлдэв гэсэн мэдээлэл хятадын сурвалжид их буй.
Хүн улс НТӨ IҮ -НТ II зуун хүртэл нэн хүчирхэг байжээ. Тэр үед, дунху гэгдсэн, дорнодын өвөг монгол аймгууд салан тусгаарлах хандлага гаргаж тэмцэлдсэн, Хятад Цинь нэрийн дор нэгдсэн, түргүүд хүчийг олсон (хятад сурвалжид динлин), скиф буюу сарматууд Согдыг эзэлсэн, Ром Карфагэнийг дарж хүчирхэгжсэн зэрэг Хүн гүрэнд нэлээд нөлөөлсөн үйл явдлууд болов.
Ялангуяа, Хүн гүрний заналт дайсан болсон, хятадын Цинши хуанди хааны довтолгоо, дунху нартай байлдсан нь улсыг хэсэг зуур сулран доройтуулжээ. Нэгэнтээ, хятадын хамгийн аугаа байлдан дагуулагч гэх Цинши хуанди, өвөг дээдсээс маань хамгаалах зорилгоор Их цагаан хэрмийг бариулах атлаа, Хүн гүрнийг тойрч, баруун зүг иран, түрэг хэлтнүүдийг түрэмгийлэн эзэлж асан. Гэтэл Түмэн хааны үед Ордос зэрэг говийн өмнөх нутгийг Хүн гүрнээс булаажээ. Хүү Модунгаа дайсагнагч тохарууд(юэчжи ч гэгддэг, иран хэлтэн) барьцаа болгон өгч, улмаар сэм хорлохыг завдаж байв. Их хатнаас төрсөн, хууль ёсны залгамжлагч Модунг биш, бага хатнаас төрсөн хүүг өөрийн дараа хаан болгох гэсэн ордны явуургүй будлианаас үүдэн, чингэжээ.
Модун тохаруудын барьцаанаас оргож, хаан ширээг булаан, хүчирхэг хөгжлийн эхийг тавьсан нь 209 он. Дунху буюу сүмбэ нарыг байлдан дагуулж, бүх угсаатнаа нэгтгэв. Тохар, хибчааг(динлин, кюэшэ), хиргис(гээгүүн) нарыг ээлж дараалан цохиж, эзэрхий санаархлыг нь дарав. Цинь гүрэнтэй, залгамжлагч Хан гүрэнтэй нь олон удаа их тулалдааныг хийж, ялж явав. НТӨ 201 онд нанхиадын 400 мянган цэрэгтэй тулалдаж дийлсэн. НТӨ 200 онд Хүн гүрний дөчин түмэн цэрэг Хан гүрний армийг хиар цохиж, Гао Ди хааныг нь Пинчэн хотод бүсэлж байв. Эцэст, Цагаан хэрмээс хойшхи нутгаа бүрмөсөн чөлөөлжээ.
НТӨ 198 онд Хүн, Хан гүрнүүдийн хооронд найрамдлын гэрээ байгуулагдаж, улсын хил Цагаан хэрмээр тогтсон нь өдий хүртэл хүчинтэй байж, хоёр угсаатныг зааглаж ирэв. Түүнээс хойш, Хан улс 50 жилийн турш Хүнд алба барьж, гүнжээ илгээжээ.
Ташрамд хэлэхэд, урьд цагт хоёр угсаатны зааг нь Шар мөрөн байсан ч хятадын шунахай хаад ноёд элдэв аргаар нутаг орныг булаасаар, хилээ ихэд хойшлуулсан агаад, Цагаан хэрмийг барьсан давхар зорилго нь түрэмгийлсэн газартаа бэхжих явдал байв. Тийм учраас монголын хаад ноёд Шар мөрөн хүртэлх нутгаа эргүүлж авах оролдлого, дайн байлдааныг хожим олон удаа хийсэн.
Их байлдан дагуулагч Модун хаан өнөөгийн Зүүн Түркэстаны нутгийг эзэлж, Торгоны замд ноёрхлоо тогтоосноор байр сууриа улам бэхжүүлэв. Хүн гүрний МАА, төмөрлөгийн бараа бүтээгдэхүүний өмнө өргөн их зах зээл нээгдэв. Дэлхийн улс гүрнүүдтэй харилцах боломж ч үлэмж нэмэгдлээ. Дорны их гүрэн Хүн, өрний их гүрэн Ром хоёр өргөн хэмжээний найрамдалт харилцаа, хамтын ажиллагаатай болох хандлага гарав.
Хүн гүрэн 24 аймагтай, Төв, Зүүн, Баруун гар гэсэн их мужлалтай. Ой хөвч, далай тэнгисийн нөхцөлд Зүүн гарынхан, тал, говийн нөхцөлд Төв, уулархаг нөхцөлд Баруун гарынхны аж төрөл, төлөвшил өөр өөрөөр, янз бүрийн төвшинд бүрэлдэж байв. Мөн бусад улс, угсаатны хүрээлэл, бодлого ч нөлөөлнө. Сүмбэ, ухуань зэрэг хүчирхэг аймгуудтай Зүүн гарынхны салан тусгаарлах байдлаас болж, зөрчил их үүсч байв. Гэтэл Умард, өмнөдийн зөрчил мөн нэмэгдлээ. Энэ шинэ зөрчлийг үүсгэхэд Хан улсынхан гол үүрэг гүйцэтгэсэн.
Хан гүрэн хөрш улсууд, ялангуяа хүчирхэг хойд хөршийнхөө эсрэг байнгын, эртнээс уламжилсан хорт бодлогуудыг хэрэгжүүлж байв. Зэргэлдээ улс түмнүүдийг нь Хүн гүрэнтэй эвдрэлцүүлж турхирахад багагүй ахицыг олов. Хан улсын хаан У Ди Хүн гүрний бүх дайснуудыг нэгтгэж чадлаа гэж сайрхаж байжээ. Чингээд эдийн засаг, улс төрийн хоригт оруулж, ганцаардуулахыг чармайв. Дэргэд нь хүчирхэг улс байхыг огт хүлцэхгүйн учир бүхнийг Хүнтэй тэмцэхэд зориулах нь холгүй асан. Тулаанд эрсэдсэн Хой Цуй Бин жанжиндаа, хүн дайчныг хөнөөж буйгаар дүрсэлсэн хөшөө босгож байлаа. Хүнчүүдэд хэрхэн хандаж асны нэгэн жишээ энэ буюу.
Гэвч Хүн гүрнийхэн хүч чадал, нэр нөлөөндөө эрдэж, шаардлага гарвал цэргийн цохилт өгөхөөр л хариу арга хэмжээг хязгаарлаж байв. Тэр үед хүнчүүдийг хүнчүүд л дийлэх байлаа. Тийм ч учир хятадууд Таван урхины хэмээх тусгай бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэв. Хүн гүрний хүчирхэг ноёдыг шаньюй (сайн хаан) хэмээн өргөмжлөн харьцаж, өдөөн хатгана. Нэг хэсэг 5, бас нэг хэсэг 7 сайн хаан тодорсон байв.
Хүтүүс (Жижи) хаантай Их усун (Хуханье) дүүг нь эвдрэлцүүлснээр л сая Хан улс санасандаа хүрчээ. Их усунг шаньюй хэмээн өргөмжилж, алба барьж, гүнж илгээж, нийслэлдээ урьсан байна. Түүнийг 7 мужаар өнгөрөхөд, муж бүрд 2000 морьт, хүндэт харуул дагалдуулж, нийслэл Чаньанд хаан Сюань Ди өөрийн биеэр угтжээ. Нэг сар тансаг жаргалд умбуулж, хил хүртэл 20 мянган цэрэг дагалдуулан үдэж байжээ. Энэ айлчлалын үеэр Их усун өмнөд Хүнийг салан тусгаарлуулах, Хятадыг умард Хүн улсаас хамгаалахыг зөвшөөрчээ. Түүний холбоотон нь мөн дунху нар болов.
Удалгүй Өмнөд Хүн, Дунху, Хан, бусад өстөн улсуудын нэгдсэн хүч Хүтүүс хааны тал бүрээс довтолж, бут цохижээ. Ингэснээр Хүн гүрэн Өмнөд, Умард гэж бүрмөсөн хоёр хуваагдаж, Зүүн гарынхан нэлээд тусгаар байдалтай болов. Янз бүрийн дайн тулаан нэлээд явагдсаны эцэст Умард Хүнгийн ард зоны нэг хэсэг нь баруун, нөгөө хэсэг нь баруун өмнөд, гуравдахь хэсэг нь дорно зүг рүү нүүж(Зүүн гарынханд дагаар орж) байв. 85-87 онд Зүүн гарынхан сүмбэ нараар толгойлуулан, Умард Хүннүд удаа дараалан том цохилт өгөв. Чингэснээр 93 онд Хүн гүрэн мөхлөө. Гэхдээ Хүн гэж өөрийгөө нэрлэх гурван ч хүчирхэг улс оршсоор байсан нь, гүрний сүр хүчийг илтгэх ажгуу.
Дунху нар Хүн гүрнийг залгамжлах Сүмбэ улсыг байгуулж хүчирхэгжсэн. Малчин, ойн иргэн, тариаланч, гар урлалч, загасчин, далайчин олон тооны ардыг багтаасан дорнод өвөг монгол 50 гаруй овог аймгийнхан хүн ам ихтэй, газрын хомсдлыг амсч байв. Сүмбэ, Ухуань хоёр аймаг нь хамгийн хүчирхэг бөгөөд, хожим Сүмбэ зонхилжээ.
Сүмбэчүүд буддын шашинтай байсан агаад, Сүмбэр гэх шүтээн уулынхаа нэрээр нэршсэн гэдэг. Шивээ гэх үгнээс Сүмбэ үүссэн хэмээх нь ч буй.
Хан улсынхан одоо л нүүдэлчдийг ноёлох цаг болов хэмээтэл, Өмнөд Хүн улс бид танайхыг умардынхнаас хамгаална гэснээс бус, захирагдах гээгүй гэжээ. Хоорондоо эвдрэлцэн байлдаж, хятадууд дахин дахин ялагдал хохирлыг үзэж, улмаар алба барих болов. 50 жилд олон тн алттай тэнцэх алба өргөсөн байдаг.
Нанхиадуудын хагалан бутаргах бодлогоос болж, Өмнөд Хүннү гурав хуваагдсаныг хятад сурвалжид Хан, Их Жао, Бага Жао гэж тэмдэглэсэн. Тэдгээр улсынхан Хятад руу уулгалан довтолж, нутгийнх нь гүнд суурьшиж, хаан ширээг нь ч булааж байжээ. Өмнөд Хүнгийн үүх түүх арвин.
Баруун зүг одсон хүнчүүд баатар гавъяа ихийг байгуулжээ. Гал мэсэн дундуур нүүдэллэн явсаар Ижил хавьд Хүн гүрнээ байгуулан суусан. Дараа нь ахин нүүдэллэж, Дунайн Хүнийг байгуулсан юм. Чингэх замдаа түрэг, иран, угор олон хүн ардыг дагуулан уусгажээ.
Герман овог аймгуудтай их дайтсан агаад, энэ тухай Нибэлүнгүүдийн дуулал зохиогджээ. Улмаар Визант, Ром зэрэг хүчирхэг гүрнүүдтэй нүүр тулж, байлдаж тулалдаж, аль алинаар нь алба бариулав.
Тэнгэрийн ташуур гэгдсэн агуу байлдан дагуулагч Аттила хаан Европын улс төрд багагүй нэр нөлөөтэй байв. Ордны хуйвалдаанаас болж, Византид цөлөгдсөн, Ромын Хонория гүнж өөрийг нь чөлөөлбөл хатан нь болохоо илэрхийлж асан. Хэрэв Хонория гүнжтэй гэрэлбэл, Ром, Византид ноёрхох боломж нээгдэх байлаа. Энэ асуудлаас болж, Аттила Ромтой эвдрэлцэж, их дайнд мордсон. Хэрэв хүнчүүдийн дунд өвчин гараагүй бол ялах байжээ. Ромын пап тэргүүтэй төлөөлөгчид ирж хүндлэл үзүүлснээр, найрамдлын гэрээ тогтоогдож асан. Дунайн хүнчүүд Францын нутагт ч цөмрөн орж байв.
Аттила хааныг их эрдэнэсийнх нь хамт нэгэн голын усан дор оршуулжээ. Тэр нууцлаг газар одоо хүртэл тодорхойгүй.
Умард хүн нар Ард түмнүүдийн их нүүдлийн эхийг тавьж, Евразийн улс төр, угсаатны дүр зургийг багагүй өөрчилсөн, Ромын дарангуйллыг унагалцаж, олон ард түмнийг чөлөөлсөөн.
Баруун өмнө рүү одсон хүн нар нэг хэсэг Долоон ус хавьд Цагаан хүн улс байгуулсаныг Юэбань гэсэн нь буй. Улам өмнө зүг рүү нүүдэллэж байжээ. Дундад Ази, Энэтхэг, Пэрс, Мэсопотамид ч байлдан дагуулж, ноёрхон захирч байсан. Баруун Хүний нөлөөний бүсэд нэвтэрч, хоорондоо байлдаж асан нь, хүн нар дэлхийд багтахгүй эрч хүчтэй явсан гэлтэй. Эфтал, Тораман хаадынхаа нэрээр ч улс нь нэрлэгдэж асан. Цагаан хүн нар өвөг монголчуудаасаа харилцаа тасралгүй, байнгын холбоотой байжээ. 533 онд Цагаан хүн улс мөхжээ. Өмнөд, Баруун, Цагаан Хүн улсуудыг киян овогт, Модунгийн удмын хаад захирч байв.
Алс газар байгуулагдсан хүн улсууд мөхөхдөө колониуд болон хувирлаа. Хүн колониуд Ижил, Дунай, Хар тэнгис, Газар дундын тэнгис, Улаан тэнгис, Сырдарья, Амударья, Каспийн тэнгис, Энэтхэгийн далайн эргээр олноороо байгуулагджээ. Өрнө Дорныг холбосон эдгээр колонийн зарим нь хүчирхэг хот-улс болж байв.
Өвөг монголчуудын үндсэн хэсэгтэйгээ нягт хэлхээ холбоотой байх шаардлага колониудад их байлаа. Сүмбэ зэрэг улсууд ч колониудыг дэмжих, тэдэнтэй хамтран ажиллах нь ашигтай болохыг ойлгож, тал бүрийн дэмжлэг үзүүлэв. Ийнхүү колониуд-Сүмбэ гэсэн харилцан эргэх холбоо, дэлхийн сүлжээ үүсэв. Тэнгис далайг эзэмших үйл хэрэг ч эрчтэй хөгжлөө. Улсыг захирч асан дорнод өвөг монголчуудын дунд далайчин уламжлал арвин байсан нь ч нөлөөлөв. Дорны викингүүд гэгддэг өвөг монгол далайчид колонийн үйл хэрэгт идэвхийлэн зүтгэв. Зарим нь далайн дээрмийн томоохон бүлэглэлүүдийг ч байгуулж байв.
Хүн гүрэн мөхөж, гадагш их хүн ам нүүдэллэн одсон ч, хожим ордын хөдөлгөөн өрнөж, нэлээд нь буцаж иржээ. Энэ нь монгол газар нутгаа онцгой эрч хүч, нууцлаг ивээлтэй гэж шүтэхээс үүдэлтэй. Модун хаан "Газар бол төр улсын үндэс” гэж ач холбогдлыг нь өндрөөр үнэлсэн байдаг.
"Газар нутгийн хүч аугаа. Монгол газар нутаг Мөнх Тэнгэрийн хэмжээлшгүй их энэргийг шингээсэн. Энэ газар нутагт эцэг өвгөдийн маань мянга мянган жилийн эрч хүч, эр зориг, илч дулаан хуримтлагдсан юм. Бидний газар нутаг монгол хүнд хязгааргүй ээлтэй, ивээлтэй.
Газар нутгаа хайрласнаар бид харамгүй их эрч хүчийг хариуд нь авна. Хөл нь газарт хүрэх тусам хүч ордог Ки баатартай бид адил. Хөрст алтан дэлхий хэмээн өвөг дээдэс маань газар орноо алттай зүйрлэдэг асан. Газар нутгийнхаа төлөө амь амьдралаа зориулан тэмцэж байсан юм.
Бид уугуул нутгаасаа алдаж байсан. Нэмж алдах эрх байхгүй. Учир нь бид нутагтайгаа нэг цогц. Бусдад найр тавих нь байтугай, булаагдсан нутгаа авахын төлөө тэмцэж байх учиртай. Газраа алдах тусам л бид доройтно. Дээд Тэнгэрээс заяат эрч хүчийг хамт алдаж, энэ гэм нүглийнхээ дарамтад бөхийх болохоор тэр юм.
Хөрс шороонд амьдын хүч, амьдрал тэтгэгч эрчим дүүрэн лугшиж байдаг. Эрч хүчийг нь мэдрэн, хүртэж яв. Газарт залбирч, мөргөж, сүсэлж биширч, наманчил. Газар орноо хайрлаваас гайхамшигт энэргийг хүртдэг юм шүү” хэмээн ойлгож болох үзэл баримтлал өвөг дээдэст маань байсан учир, тийнхүү эх нутаг руугаа эргэн тэмүүлдэг байжээ. Нүүн ирж чадахгүй юмаа гэхэд, шүтээн болсон газар орондоо мөргөөд буцдаг асанжээ. Үүнийг, Монголоо шүтэхүй гэж томъёолж болох юм.
Хүн гүрэн цэргийн ардчиллаас сонгодог фэодализм хүртэлх замыг туулжээ. Улсыг сайн хаан(шаньюй) цолт, үе залгамжлах тэргүүлэгч захирах бөгөөд, нэлээд тогтмолжсон хоёр хуралдайтай. Нэг хуралдайг язгууртнууд, нөгөөг гавьяа зүтгэлтнүүд (зонхилогчид) бүрдүүлнэ. Улсыг Зүүн, Төв, Баруун гар гэсэн их мужлалд хуваана. Зүүн гарыг хүндэтгэн үзэх уламжлал Төвийг хүндэтгэх шинэчлэлээр солигдох шилжилтийн үе тохиосноор, зөрчил гарч байв.
Хаан Киян овгийнх байх ёстой. Эртний Ки баатар хааны удам юм. Хаадын түүхийг тодорхой үгүүлсэн "Шижир” гэх судар буй. Түүнд сайнаар дурдагдахыг хаад ихэд хичээж, зарим нь түүхийг гуйвуулсан тал бий. Хаад язгууртнуудыг болон, төрийг ард зон тэнгэрийн гаралт хэмээн ихэд хүндэтгэнэ.
Хүн гүрний, тэр үедээ хамгийн дэвшилтэй, цэгцтэйд орж байсан төр хууль бүтээх, улсыг байгуулах, бэлгэдлийн ёс үйлдэх, гадаадтай харилцах зэрэг тодорхой үүрэгтэй байлаа.
Засаг захиргааны аравтын зохион байгуулалттай байв. Гэвч хүн ам өсөхийн хэрээр, тооны утга нь алдагдсан. Хүн гүрэн 24 аймагтай байлаа. Зарим сурвалжид 100 ч гэдэг. Хүн ам нь 3 сая гаруй байв. Өнөр өтгөн болохын хэрээр суурьших, гадагш нүүдэллэх нь ихэсч асан.
Маш их баян чинээлиг улс асан тул ард иргэддээ Эрдэнийн хишгийг түгээдэг байв. Дайн дажин, байгалийн гамшиг, эдийн засгийн хямрал зэрэг давагдашгүй хүчин зүйлээс болж үгүйрэн хоосорсон; өрхийн тэргүүн нь тулаанд үрэгдсэн, шархадсан, эсвэл ажил ахуйн осолд өртөн хөдөлмөрийн чадваргүй болсон зэрэг нөхцөлд төрөөс тусламж үзүүлэх Авлигын яам байлаа. Нийгмийн халамжийн төрийн дорвитой тогтолцоо анх өвөг монголчуудын дунд буй болсон юм. Ордын хөдөлгөөн буюу рэпатриацийг ч төрөөс мөнгө хөрөнгө гарган, үлэмж дэмждэг асан. Үнэт болон өнгөт төмөрлөгийн олборлол энэ бүхнийг санхүүжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэдэг асан.
Тэнгэризм, хасизм гэгдэх шүтлэг ноёлсон хэвээр байв. Энэ шашин нь үндэсний үзэл сурталтай ихээхэн сүлэлдсэн учир бусад ард түмнүүдэд түгэн дэлгэрдэггүй, харин харийн хүн дагавал өвөг монгол хүн гэж тооцогдох болдог байлаа. Монголыг шүтэх, Монголын төлөө зүтгэх, монгол хэл мэдэх, ёс заншлыг дагах ёстой болдог тул тиймд хүрдэг асан.
Хүнчүүд өглөө нар, өдөр гал, орой саранд мөргөдөг асан нь үндэсний нэгэн бэлгэдлийг үүсгэжээ.
Хүн гүрэнд, ялангуяа Сүмбэ аймгийнхны дунд буддын шашин дэлгэрсэн. Өвөг монголчууд нанхиадын уусгах бодлогоос их болгоомжилж, бусад түмнүүдтэй соёлын өргөн харилцаатай байхыг эрмэлздэг асныг онцлох хэрэгтэй. Тиймээс, Азийн Баруун Өмнөдийн шашин Зүүн Хойдын Сүмбэд өргөн дэлгэрч байжээ. Тэнгэризм нь шашны дээдэх шашин маягаар төлөвшсөн тул, зэрэгцээгээр нь өөр шашин шүтэх явдал нэлээд байв.
Хүн гүрэн дэлхийн соёлын нэг том төв байсан тул бусад улс түмэнд багш болж ч явсан. Жишээ нь, Хан улс Хүн улсаас 12 жилийн, жарны цаг тооллын систэмийг авч хэрэглэсэн. Хуанли гэдэг нь куян тоолол гэсэн хятад үг болой. Мөн цэргийн, мал адгуулах зэрэг эрдмийг хүнчүүдээс идэвхийлэн суралцаж байв. Нүүдлийн хэвшилд шилжихийг оролдсон хятад ноёд, ардууд ч байдаг. Хүнгээс европчууд ч их зүйл суралцсан бол, хүн нар дэлхийгээс мөн суралцаж, дэвшиж хөгжиж байлаа.
Эртний Энэтхэг, Хятад, Грэк, Ромын ном зохиолыг хүн (өвөг монгол) хэл рүү их хөрвүүлсэн. Хүн улсын мэргэдийн ном зохиол ч гадаадад алдар суутай байв. Хүн нарын дунд сэцэн цол хамгийн нэр хүндтэйн тоонд ордог байлаа.
Мөнгөн бичиг гэгдсэн рун бичгийг хүн нар улам хөгжүүлж боловсронгуй болгосон. Ер нь өвөг монголчуудын үсэг бичгийг дэлхийн хамгийн эртний байж болзошгүй гэдэг. Хүн хэл Евразид нэлээн өргөн дэлгэрсэн, худалдаа, эрдмийн хэл байлаа.
Хүн гүрэн 50 сая малтай, дэлхийн МАА-н хамгийн том төв асан. Хятадын түүхч Сыма Цянь хүнчүүд таван хошуу малаас гадна, илжиг луус өсгөдөг гэжээ. Мөн сайн үүлдрийн морийг зориуд үржүүлж худалддаг байв. Бас уул уурхайн ажилд зориулсан одой морь гаргаж авчээ. МАА-н зонхилох хэвшил нь нүүдлийнх. Нүүдэлчин ахуй нь хүн соёл иргэншлийг хадгалах, хамгаалах хүчин зүйл болж байлаа.
Төмөрлөгийн олборлол, боловсруулалтаар дэлхийн тэргүүн эгнээнд явсаар ирсэн. Ерөөс хүрэл, төмрийг өвөг монголчууд анх гарган авсан байх магадлалтай. Тэр нь дайн байлдаан, аж ахуйн давуу талыг олгодог байв. Өвөг монголчуудын цэргийн ялалт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийн дэвшилтэй нь нэлээд холбоотой асан. Хятад сурвалжид умардын бүдүүлэгчүүд төмөр зэвсэгтэйн тул хүрэл зэвсэгтэй манай цэргийг ялав гэж дурдсан байдаг. Алтны олборлол, боловсруулалт өндөр төвшинд байв.
Монгол бол ашигт малтмал, ялангуяа төмөрлөгийн ордоор дэлхийд хамгийн баян. Тиймээс, төмөрлөгийн ухааныг өвөг монголчууд эрчимтэй хөгжүүлсэн, үйлдсэн эдлэл нь дэлхий даяар эрэлт хэрэгцээтэй байлаа. Уул уурхайн эрдэм ухаан ч эртнээс хөгжиж, химийн шинжлэх ухааны эх үндэс тавигдаж асан.
Уул уурхай, худалдаа, зам харилцаа, цэрэг, шашин, засаг захиргааны холбогдолтой суурьшлууд олон байв. Хүн гүрэнд 10 том хот, 200 гаруй жижиг хот, суурин, тосгон байжээ. Хамгийн том хот нь Луут хот байв.
Ташрамд, луу бол Хятадын бэлгэдэл гэх нь ташаа ойлголт. Дорно, Өрнийн олон оронд луу хүндэт бэлгэдэл нь болж асан. Лууны ясыг уул уурхай хөгжсөн Хүн гүрэнд олонтаа олж биширч асан төдийгүй, амьтан судлаачид сонирхон шинжилж байв.
Хурмастын амьтад хэмээн мөхсөн амьтдыг нэрлэж, ясыг нь эвлүүлж, дүр төрхийг нь сэргээхийг оролдож; их бага олон зүйл луу буй гэсэн "Луугийн судар”-ыг ч бүтээсэн нь палэонтологийн шинжлэх ухааны үүдэл гэлтэй. Луугийн ясыг цуглуулж, тахидаг сүм хийдүүд ч байлаа.
Модун хаан хүүгээ Луу хэмээн нэрлэж ч асан.
Хүн улсын хот суурингууд өвөрмөц архитэктур бүхий барилгуудтай, сүрлэг цайз хэрэмтэй байлаа.
Суурин газруудын дэргэд гар урлал, худалдаа, газар тариалангийн үйл хөгжиж байв. МАА-н түүхий эдийг боловсруулах нь аж ахуйн том чиглэл байжээ. Торго ч нэхэж асан. Гэхдээ газар тариалангийн хувьд Хятадтай харилцаа сайдах муудахаас хамаарна. Хэрэв Хятад эдийн засгийн хориг тавибал Хүн гүрэн өөрийгөө бүх хэрэгцээт зүйлээр 100 хувь хангах чадвар бүхий автарки эдийн засагтай байсан юм. Торгоны их замыг хяналтдаа авсан нь Хүн гүрний эдийн засаг хөгжихөд түлхэц болсон. Харин ган, зуд, царцааны нүүдэл, тахал, газар хөдлөлт зэрэг гамшиг сөрөг нөлөө учруулж байжээ. Мянганы эхээр болсон газар хөдлөлтөд Хүн гүрний том хот Их хүрээ бараг ор үгүй болтлоо сүйдсэн.
Хүн гүрнийг хятад, тохар, согд, скиф, тангуд, түрэг, хамниган, солонгос зэрэг ард түмнүүдийн улс аймгууд хүрээлж байв. Эдэнтэй найрамдалтай, дайсагналтай, янз бүрийн харилцаатай байсан. Гэхдээ үргэлж дайтаж байлдана гэж үгүй учир найрамдаж нөхөрлөх нь илүү байв.
Алс холын Ром, Византтай найрсаг харилцаатай байж, олимпод ч тамирчдаа илгээж асан. Колонистууд, "викингүүд” Африк, Амэрик тивд хүрсэн ч, үр ашиг, хэтийн төлөв багатай хэмээн төдийлөн сонирхоогүй аж.
Хүн гүрний хувьд цэрэг-дайны салбар чухал ач холбогдолтой байлаа. Өвөг дээдсийн маань алт баялиг, газар нутагт шунасан Хятад, түрэг, тохар, тангуд, хамниган хаад ноёдын өнгөлзлөг үл тасрана. Дандаа дайнч, түрэмгий хөршүүдээр хүрээлэгдсэн асан. Тэр цагт хэн хүчтэй нь л тогтнож үлддэг, хүчтэйн өмнө хүчгүй нь бурууддаг байв. Ийм нөхцөлд өвөг монголчуудын дунд дайчин баатарлаг замнал, цэрэг-дайны гавьяаг бишрэх үзэл үлэмж дэлгэрч, эр бүхэн нь дайчин баатар болохыг эрмэлздэг байлаа.
Хятадын эртний Шан улсынхныг хүнчүүд байлдааны тэргээрээ гайхуулж асан. Ер нь цэрэг-дайн, уул уурхайн олборлол-үйлдвэрлэл зэрэг нь өвөг монголчуудад эртнээс машин мэханизм, тэхник сэтгэлгээ хөгжих хөрс суурь болж байв. Хот балгадыг довтлох машин мэханизмын хүчирхэг систэмгүйгээр хүнчүүд томоохон суурин ард түмнүүдийг ялан дийлэх боломжгүй асан.
Төмөрлөгийн салбарын хөгжил зэрэг зэвсгийн давуу талыг олгодог байв. Хүнчүүдийн хуяг дуулга, сэлэм жад, зэв сумны бат бэх, хатуу чанга нь гайхагдсан. Европын рыцариудын сүрлэг хуяг дуулга сэлт нь Азиас, тэр тусмаа өвөг монголчуудаас гаралтай болой.
Хүн гүрэн бол Харваач улс ч гэгддэг, харвах эрдмээр хол тасархай байв. Яс, хусан 7-11 хэсгийг эвлүүлж, нааж үйлдсэн, 140 см урт хүн нум бусад улс түмнүүдийнхээс 2 дахин хол тусгалтай байв. Эр эмгүй харвах эрдмийг эзэмшсэн. Хавчаахай, бөмбөг, тавхай, занга, агсум, уртугчин, онист, хос онист гээд олон төрөл нум, агжим, анга, ацат, дуут, хоосор, хангай, хошуумал, араат хошуумал, сам, элээ сүүлт зэрэг сумаар харвадаг аж. Дугуйт тэргэн дээр суурилуулсан аварга нум ч хэрэглэгдэнэ.
Харван цэнгэх нь Хүн гүрний үед эрчтэй хөгжсөн. Алс хол зайд хаймсан харвана. Зэвт сумаар бай онож, цэц мэргийг сорино. Арьсан бөмбөгийг модонд цувуулан өлгөж, хурдтай давхихдаа харвана. Шир тэлж татаад, хорин сум цувуулж тавина. Хана хасаа харвана.
Цэргийн тусгай албадтай байв. Онцгой чухаг даалгаврыг биелүүлэх, хорлон сүйтгэх, тагнах зэрэгт ашиглагдана.
Сүр муутай, хуурамч парад хийж харийнхныг төөрөгдүүлж ч байжээ. Ташрамд, сүрлэг сайхан цэргийн парадыг баяр наадмын үеэр ард олондоо толилуулдаг асан.
Хүний нөөц, эдийн засгийн потэнциал ихтэй Хятад зэрэг улсын армитай дүйцэхүйц зэвсэгт хүчийг өөдөөс нь гаргаж, их тулалдааныг хийдэг асан нь Хүн гүрнийхний дайчин чанар, хүчирхгийг илтгэнэ. 300-400 мянган морьт цэрэг нь хэнд ч дийлдэшгүй. 70-аад онд 100 мянган морьт цэрэг оролцсон их ав хомрого хийж байжээ. Байгалийг чанд сайн хамгаалж, ан гөрөөсийг намар болтол үржүүлж өсгөж, улс орноо тэр чигээр нь агнуурын аж ахуй мэт болгож байгаад, дараа нь ав хомрогоо хийдэг алсын хараа, холч ухаантай байжээ, өвөг дээдэс маань.
Хятадууд хүнчүүдийн цэргийн эрдмийг тусгай судлал үүсгэн эзэмшдэг асан. Жоу улсын хаад "хүннү хувцас өмсөж, хүннү хүн шиг байж, хүннүчүүд шиг морь унаж, харваж сур” гэж зарлигдсан байдаг. НТӨ 307 онд нанхиадын их ван У Лин цэргээ хүн маягаар удтал сурган бэлтгэсний дунд, хүн нарыг ялсан удаатай.
Өвөг монгол, монголчуудын тухай "хар домог”, тэднийг үгүйсгэхүй, андуу эндүү явдал зэргээс болж, Хүн гүрнийг түрэг улс гэх төөрөгдөл амь бөхтэй байв.
Түрэг хэмээх ард түмнийг өвөг монголын зарим хаад ноёд үндэсний алдаатай бодлогоороо бүтээсэн аж. Бусадтай цус холилдсон зарим овог аймгийнхнаа ялгаварлан үзэж, уул уурхай-үйлдвэрлэлийн хүнд хүчир ажилд зүтгүүлж, дайн тулаанд олзлолгдсон харийнхныг нэмж авчран улам харьжуулж байжээ.
Өвөг монголын уул уурхай-үйлдвэрлэлийн том бүс нь Алтай хавь асан. Алтай бол Алтан гэх үгээс гаралтай, бас энд дуулга бүтээдэг гэсэн утгаар Дуулгын нуруу ч гэж байв. Хүн ардыг нь дуулгачид, дуулгынхан хэмээнэ. Тэд түрэг болж монголчуудаас салсан агаад, босч тэмцэн, иран хэлтүүдийн нутаг руу дайжсан. Иранчуудын бусдыг уусгах уламжлалыг амин чухал хэмээн хэрэгжүүлсэнээр, харин тэднийг өөрсдийг нь уусган, хүн ам ихтэй болж, хүчирхэгжсэн юм. Хожим түргүүд өвөг монголчуудтай тэмцэлдэхдээ, нэг хэсгийг нь уул уурхай-үйлдвэрлэлд хүчээр зүтгүүлж байсан удаатай. Түргүүд Монголын түүхэнд ихээхэн үүрэг рольтой байв.
Өрнийхөн хэд хэдэн Хүн улс байсан атал, олон тоот түрэг ард иргэд бүхий Баруун Хүн гүрнээр бүх хүнчүүдийг төсөөлсөн явдал буй. Пантюркист зарим зүтгэлтэн ч түүхийг гуйвуулдаг. Хүн бол түрэг хэлтэн, тэр үед өвөг монголчууд ой хөвч, тайга тундрт байсан гэлцдэг. Салангид хэсгийг дөвийлгөх явуургүй мэхийг ашигласан хэрэг юм. Зарим хүнчүүд түрэг хэлтэн, зарим өвөг монгол ойн иргэн байсан нь үнэн. Гэтэл ихэнх хүнчүүд монгол хэлтэн, нэлээд түргүүд ойн иргэн байсан нь бас үнэн. Сыма Цянь зэрэг эртний түүхч, нүүдэлчдийг, хооронд нь ялгаж салгалгүй будлиулсан ч байдаг. Гэвч Хүн гүрэн бол монгол хэлтэн улс, захирагчид нь монгол хэлт киян язгуурын алтан ургийнхан, соёл иргэншил нь монгол гэдэг нь хэдийнээ тодорхой болжээ.
Ганц жишээ дурдахад л, эрийн гурван наадмыг аваад үз. Хүн наадамд бөх голлож, гурван зиндаагаар, тус тус долоон даваагаар барилдуулдаг байжээ. Бөх бол асар эртний үүсэл гаралтай агаад, тэнгэрийн шашны зан үйлтэй холбоотой. Угтаа нэг байгаад, шашин, спорт гэсэн чиглэлээр салаалж хөгжсөн амой. Тиймээс бөө бөх хоёрыг нэг үгээс салбарласан гэдэг. Эмэгтэй бөө, бөхийг адилхан нядхан хэмээнэ. Бөх нь тэнгэрийн ивгээлийг урина гэсэн утгаар хүчит жигүүртний шинжтэй гараа, дэвээ, шаваа бүхий. Бөхчүүд бол хурмастын хүчтэнүүд гэсэн санаа буй. Ийм язгуурын монгол соёл юм.
Сүүлийн үед Хүн гүрний судлал дэлхийн түүхч, архэологичдын анхаарлыг их татсан, ирээдүйтэй чиглэл болж байна. Сонирхолтой олдворууд ч илэрч буй. Нөгөөтэйгүүр, бусад улс түмнийхэн хүн нарын соёлын дурсгалыг улайран сүйтгэж, ул мөргүй болгох оролдлого хийдэг байсан нь ч илэрч. Тиймээс, жинхэнэ булшийг хуурамч булшаар далдалдаг байж . Хэдэн давхар булшин дор, асар гүнд жинхэнэ булш нь байх явдал тохиолддог.
Нэгэн булшны авсыг оюу толгойтой алтан хадаасаар хадсан байв. Энэ нь маш тансаг дээдэслиг амьдрал, гар урлалын өндөр төвшинг нотлоно. Авсыг алтан товруугаар зай завсаргүй шахам хээлэн чимэглэдэг ч байж. Алтлиг будгаар будсан, торгоор гадарлаж доторлосон байдаг. Маш нимгэн алтан ялтсыг чимэглэлд ашиглана. Ромын хаад ноёдын их хүндэтгэлийг илэрхийлсэн бэлэг зэрэг содон сонин дурсгал бишгүй олдож буй.
Металл, мод, үнэт чулуу, шил шаазан, ваар, паалан, нэхмэл, хивс, эсгий зэрэг эд, аргаар бүтээсэн урлагийн бүтээлүүд өвөг дээдсийн маань авъяас билгийг илтгэн, илэрч олдсоор байгаа билээ.
Дөрвөлжин булш монгол хэлтнүүдийнх, хиргисүүр түрэг, иран хэлтнүүдийнх гэсэн алдаатай төсөөлөл байв. Аль аль нь монгол хэлтнүүдийн үүсгэсэн ёс гэдэг нь тогтоогдоод байна. Өөр өөр цаг үед үүссэн агаад, зарим өвөг монголчууд уламжлал, зарим нь шинэчлэлийг баримталснаас л үүджээ.

Монголын их Хатдын нууц түүх!!!

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 15:21:46 GMT

XIII зуунд, "Нууц товчоо” бичигдсэнийхээ дараахан халдлагад өртөн, нэгэн этгээд дундаас нь хэдэн хуудсыг урж тасдан хаясан гэнэ. Чухам энэ гээдсэн хэсэгт Чингис хаан охин урагтаа соёрхол өргөн, эзэмшил газруудыг хувиарласан хэсэг байсан бололтой. Өөрөөр хэлбэл Их Монгол гүрний засаг засаглалд Чингис хааны охид, хатдын эзлэх хувь, үүрэг роль маш тодорхой туссан хэсэг байж.
Чингис хаан охин Алага Бэхиэр Цагаан хэрмийн хойт хаяагаар нутаглах Онгууд аймгийг захируулжээ. Удалгүй Умард Хятадыг эзлэхэд Алага бэхи тэндхийг хавсарсан Их захирагч болсон байна. Бас нэг охин Алалтун Бэхиг Уйгурт, бас нэг охиноо (Толай) Харлагт, ууган охиноо Хонгирадад, Чэчэйхэн Бэхигээ Ойрад иргэнд бэр болгон өгсөн нь мөн чанартаа тэдгээр аймаг улсуудыг захирсан ЭЗЭН ХАТАД болон суужээ. Ийнхүү Чингис хааны охид хаан эцгийн байгуулсан гүр их улсыг харь дайснаас халхлах халх бамбай мэт зүүн өмнөдөд Хонгирадаас эхлээд өмнөдөд Онгууд, Умард Хятад, баруун талд Харлаг, Уйгур, баруун хойт талд Ойрад гэх мэтээр эзэнт гүрний эргэн тойронд агч улс орнуудад эзэн болж, эртний их Торгоны замыг эзэмшиж, эзэнт гүрний бүхий л худалдаа арилжааг зохицуулан, дотооддоо төдийгүй гадаад ертөнцөд нэр, нөлөө бүхий эрхэмсэг Их хатад болжээ. Тэд хаан эцгийгээ харийн дайнд явахад хүнс, эр цэрэг, зэр зэвсгийн найдвартай ар тал нь болон үлдэж байсан төдийгүй эх монгол орноо тал бүрээс нь довтлох аюул заналаас сэргийлж байсан байна. Тэдгээр бүсгүйчүүд гүрэн улсыг шинээр цогцлоож, худалдаа арилжаа, өртөө улааны шинэ шинэ сүлжээг бий болгон, эрдэм мэдлэгийг ихэд тэтгэн дэлгэрүүлжээ.

Чингис хаан хөвүүдээсээ илүүгээр охиддоо итгэж, тэдэнд илүү их үүрэг хариуцлага үүрүүлж байжээ. Ингэх үндэслэл байв. Хөвгүүдээс нэг нь ч түүний сэтгэлд хүрсэнгүй. Тэдэнд Их улсыг амжилттай удирдан авч явах ухаан билэг бүү хэл ядахдаа эцэг шигээ гарамгай жанжин ч байсангүй. Цагадай цочмог, бодолгүй түргэн зантай байсан бол Өгэдэй архинд хэт орж, санхүү, эдийн засгийн харалган бодлого явуулж, улс орноо бэхжүүлж, хөгжүүлэхээсээ илүү хэт үрэлгэн загнаж байв. Толуй хэдийгээр эцэг шигээ баатар зоригт, сайн жанжин байсан ч ах Өгэдэйгээс ч илүүгээр архинд орж, сүүлдээ архиндаа түлэгдэж үхжээ. (Ахмад хүү Зүчи эцгийгээ амь ахуйд бие барсан) Нөгөөтэйгүүр Чингис хааныг гүр их улсаа байгуулахад нь хатад эмэгтэйчүүдийн хувь оролцоо үлэмж их байлаа. Өэлүн эхийн оюун билэг, ер бусын хатан тэвчээр, зүтгэлгүйгээр Чингис хааны амжилтыг төсөөлөх боломжгүйн адилаар Бөртэ үжин чухам Чингис хааны хажууд өмөг түшиг нь болж, Их гүрнийг босголцсон билээ.

Чингис хаан насан өндөр болох хэрээр хичээн байгуулсан их улсаа хэрхэн төгс төгөлдөр болгон бэхжүүлэх талаар байнга санаашран байсан. Ингээд найдвар муутай хөвүүдтэйгээ эн тэнцүү, магадгүй зарим талаар илүү их итгэл, хариуцлагыг охид, бүсгүйчүүддээ үлдээсэн байна. Энэ нь эрхт эцэг болсон тэнгэр, этүгэн эх болсон газар дэлхийн хүч энергийн харилцаа, хамаарлыг харгалзан үзсэн, арга бэлгийг тэнцүүлсэн хэрэг байж. Гэвч харамсалтай нь хөвгүүд эцгийнхээ бодлогыг үл ойшоов.

Чингис хааныг тэнгэр болсны дараахан, тэр 1227 оны сүүлээр Алалтун Бэхи ах Өгэдэйн хүмүүст алуулав. Хоёр жилийн дараа Алага бэхийн өв залгамжлагч Нэгүдэй амь үрэгдэв. Түүнээс удалгүй Чэчэйхэн бэхи гэнэтхэн амь эрсдэж, дараа жилийн зун Өгэдэйн тушаалаар Ойрад түмний охид бүсгүйчүүлийг бүгдийг нь хэрцгийлэн, хүчирхийлээд, эрхэндээ оруулжээ. Бүр бүсгүйчүүдийн эсрэг аян дайн шахуу юм болсон байна. Чингис хааныг хальснаас хойш арав хүрэхгүй жилийн дотор түүний охин ургийнхан ийнхүү хамаг эрх мэдлээ ах, дүү нартаа алдав, амь эрсдэв. Чухам энэ үеэр л "Нууц товчоо”-нд халдсан тэр бүдүүлэг хэрэг явдал гарсан юм болов уу даа.

Ийнхүү Чингис хааны охид, Их хатад, монголын төрд зүтгэж асан их эмэгтэйчүүдийн түүх "нууцлагджээ”. Жак Уэтерфорд ингэж үзэж байна. Тэр "Монголын Их Хатдын НУУЦ ТОВЧОО” номондоо энэ ээдрээтэй үйл явдлыг хайр найргүй уудлан дэлгэж, бас сэтгэл шимшрэн бичжээ.

Жак уг нь анторпологич хүн. Эрт галвын амьтдын ясыг хэлтэрхий хэлтэрхийгээр нь цуглуулан судалдаг энэ хүн манай түүхийн тун бүдэгхэн нэгэн улбааг мөшгин, энд тэндээс баримт материалыг яг нь ясны хэлтэрхий лугаа адил цуглуулан цуглуулсаар бидний алдагдсан түүхийн нэгэн зурвас үеийг та бидний өмнө дүрслэн гаргаж ирсэн байна.

Чингис хааны охид, монгол хатад хэдийгээр нэр алдар, эрх мэдэлд дуртай, өөр зуураа эв түнжингүй, эцгийн бүтээсэн их улсыг бэхжүүлэхээс илүүгээр сульдааж, Их засаг хуулийг нь уландаа гишгэсэн ах, дүү нартаа алуулах нь алуулж, шахагдан гадуурхагдах нь гадуурхагдсан ч чухам чин үнэндээ монголын охид, бүсгүйчүүд л Их Монгол улсын голомтийг бүрмөсөн тасалчихалгүй авран хамгаалж, уламжлан авч чадсаныг тэрээр барин тавим баримттайгаар өгүүлжээ.

Монгол гүрэн задран, буурахад "самуурал завхрал, ялагдал доройтлыг сөрөн боссон нэгэн эмэгтэй өөрийн байр сууриа хатуу хамгаалж, салж бутарсан Монгол овог аймгуудаа нэгтгэж, туг сүлдээ босгон мандуулж, Алтан урагт дахин сэргэх хувь тавиланг эргүүлэн авчирсан бөлгөө”. Энэ бол Элбэг хааны охин Самар гүнж байв. Элбэг хаан Баруун Монголын тэргүүнийг хилсээр хороожээ. Тэгээд эцгийг нь хилсээр хороосныхоо цагаатгал, төлбөр болгон хүүд нь охин Самараа гэргий болгон өгч, хүргэнээ эцгийнх нь ор суурийг залгамжлуулсан байна. Самар гүнжийн хүү нь Ойрдын Тогоон тайш, ач хүү нь Эсэн тайш хаан юм. Энэ үед Монголын язгуур алтан ургийнхны хооронд байнгын атаа, жөтөө, далд явуулга, хэрүүл самуун тасарсангүй. Эцэст нь Эсэн хаан хүчээр баруун, зүүн монголыг нэгтгэн нэгэн тугийн дор захирав. Ингэхдээ тэрээр охиноо Алтан ургын нэгэн хан хүүтэй гэрлүүлжээ. Удалгүй Алтан ургийнхны найдваргүй байдалд дургүйцсэн Эсэн хаан тэднийг уг үндсээр нь таслахаар шийдэж, алтан ургийнхны эсрэг их аллага хийжээ. 1452 онд боржигон овгийн 44 язгууртан, 33 хэргэмтэн, тэдэнд үнэнч байсан 61 цэргийн жанжин амь насаа алдсан байна. Энэ үед Эсэн хааны эмэг эх Боржигон Алтан ургийн Самар хатан хэдий насан өндөр болсон ч Эсэн хааны энэ аллагыг сөрөн зогссон төдийгүй, алтан ургийн сүүлчийн судсыг тасалчихалгүй авч үлдэж чаджээ. Эсэн хааны охин, Самар хатны гуч охин болох өнөөх алтан ургийн хан хүүтэй суусан бүсгүй алуулсан нөхрөөсөө хөл хүндтэй үлджээ. Үүнийг мэдсэн Эсэн охиноо төрөнгүүт шинэ хүнийг алаад, өөрийг нь өөр хүнд өгөхөөр шийдэн байна. Гэвч Самар хатан ач хүүгээсээ өрсөв. Тэр гуч охиноо зугтаалгаад зогсохгүй, төртөл нь нууж чаджээ. Хүү төрсөнд Баянмөнх гэж нэрлэсэн байна. Эсэн хаан эрлээ зогсоосонгүй. Түүний хүмүүс "Охин төрсөн бол үсийг нь самна, хүү төрсөн бол голыг нь самна” гэсэн тушаалтайгаар эх, хүү хоёрыг хайсаар олов. Учрыг мэдсэн эх ажиггүй царайлж байгаад эрлийн багийн ахлагчийн өөдөөс харуулж хүүгээ тосон шээлгэжээ. Гэхдээ нялх хүүгийн мөөжгийг нь мэдэгдэхээргүй болтол нь арагш нь татаж байгаад шээлгэсэн байна. Юутай ч эрлийнхэн хүүг дахин нягтлах шаардлагагүй гэж үзээд буцаж, Эсэн тайшид "Та зээ охинтой болжээ” хэмээн дуулгав. Гэвч эцсийн эцэст Эсэн үнэнийг олж мэдээд дахин эрлийн бүлгийг илгээсэнд Самар хатан хамгаалав. Бас нэг удаа нялх хүүг хөмөрсөн тогоон дотор нууж авч үлдэв.

Гэвч нас хэт өндөр болсон Самар хатан цаашид хүүг аварч хамгаалах боломж шавхарч буйг мэдээд Чингис хааны урагт үнэнч хүмүүсийг олж, тэдэнд өгч нууцаар асруулахаар алс хол, Монголын нутгийн гүн рүү илгээсэн байна. Зам зуураас нь Эсэний хүмүүс хөөж, өлгийтэй хүү морины давхиад дунд нэгээс нөгөөд бөмбөг мэт шидүүлэн дамжиж, газарт ч ойчиж, харин азаар Самар хатанд үнэнч нэгэн эр цэрэг давхиан дундаа хүүгийн өлгийнөөс нумын хөвчөөр гогдон аваад зугтан гарч чадсан байна.

Эсэн хаан хорлогдож, удалгүй Мандуул хаан ор суув. Гэвч түүнд ор залгах хүү төрсөнгүй. Иймд Алтан ургийн хүү, өнөөх амь өрссөн өрсөлдөөн дундаас Самар хатны гавьяагаар амьд үлдсэн Баянмөнх хүүг олж, угсаа залгамжлах Болох Жонон цол өгч, дэргэдээ байлгажээ. Гэтэл төдий удсангүй, хаан хийгээд угсаа залгамжлагч жононгийн дундуур хар хэл орж, Самар хатны амь тавин хамгаалсан алтан ургийн сүүлийн судас Болох Жонон Баянмөнх өмнийн говьд орь ганцаар тэнэж яваад гавьяа ч үгүй, золгүйгээр амь эрсдэв. Мандуул хаан ч үхэв.

Баруун өмнөдөд уйгур, лал шашинтнууд идэвхжиж, Торгоны замыг эрхшээн, баруун талд Ойрадууд бие даасан байдлаа улам батжуулж байв. Өмнө зүгт Хятадууд энэ сиймхийг отон хүлээж, харин Хасарын удмын ноёд хаан ор одоо хүссэн, эс хүссэн ч биднийх болов хэмээн омтгойдох болов. Олон овог аймаг өөр өөрийн дураар үйлдэх болов.

Ийнхүү Монголын төр угсаа залгамжлах алтан ургийн хүнгүй, хаан суудал хоосорсон цөвүүн цагт бас нэгэн монгол бүсгүй тасарч байсан алтан ургийн судсыг халуун элгээрээ тэвэрч, хатан зориг, сэцэн ухааныхаа хүчээр Монголын төрийг дахин сэргээж чаджээ. Энэ бол Мандухай сэцэн хатан байв.

Мандуул хааны бага хатан тэрээр эр нөхрөө өнгөрсний дараа өнөөх Баянмөнх Болох Жононгийн хааны ордонд ирэхээсээ өмнө асарч байсан урианхай малчин айлынхаа охин Шихэртэй учир ургуулан нэгэн нуган үртэй болсон байсныг олжээ. Гэвч тэр даанчиг арчаагүй, өвчинд баригдсан, өрөөл татанхай, хүн болох эсэх нь тодорхойгүй нэгэн байж. Гэвч тэр бол Алтан ургийн сүүлчийн аргамж, сүүлчийн амь байсан юм. Сайтар асарч тойлсны эцэст 7 настай Батмөнх хүүг хаанд өргөмжлөв. Энэ үед Мандухай өөрөө 21 настай байж, бяцхан хүүгийн өмнөөс төр барив. Тийн Мандухай садарсан үсээ шууж, саадаг нум үүрч, бяцхан хүүг үхэг тэргэнд суулган цэрэг дайчдыг тэргүүлэн дайтаж, улс төрөө эмхлэн хураажээ. Батмөнх хүү эрийн цээнд хүртэл 10 гаруй жилийн турш Мандухай тулааны талбарт эр цэрэг, жанжин баатар, энгийн цагт сэцэн сайд, ар гэртээ асралт эх болж байв. Батмөнх Даян хаан, Мандухай Сэцэн хатан хоёроос Чингис их дээдсийнх нь ерөөл бэлгийн дагуу 7 нуган үр төрсөн нь хатаж байсан Алтан ургийн мод дахин цэцэглэн дэлбээлсэн хэрэг байлаа. Тэд хожмийн монголын бүхий л аймаг, хошууны ихэс дээдэс болжээ.

Мандухай хатны Монгол Улсын төлөө, Эзэн Чингис хааны алтан ургийн төлөөх гавьяа зүтгэл үлэмж их.

Чухам ийм л түүхүүдийг Жак Уэтерфорд бичжээ. Уг нь энэ бүхэн бидний мэддэг түүх, гэвч мэддэг хэдий ч ийм ээдрээтэй нөхцөл байдлын дундаас үйл явдлын нарийн учиг, уялдаа холбоог чухам фокус нь таарсан дурангаар татан үзүүлэх мэт тийм тов тодорхой харуулж, мэдрүүлж буйд Жакийн түүх бичлэгийн давуу тал нь байна.

Түүний бичсэнээр "Монголын аугаа хатад амьдралынхаа турш гэр бүл, үндэс угсаагаа хамгаалж иржээ. Чингис хаан төр улсыг үндэслэн байгуулсан бол хатад эмэгтэйчүүд түүнийг нь амьдруулсан юм. Тэр хатад цаг хугацаа, сэтгэл оюунаа хөшөө дурсгал, хот балгад барихад бус, Хаан эцгийнхээ адилаар гүрэн улсаа байгуулахад зориулсан юм. Тэдний амьдрал тэмцлийг гэрлэх зүйлс эрт галавын амьтдын ул мөр мэт байсаар байна. Гагцхүү бид түүнийг хайж олохыг, олсныхоо дараа олж харахыг л хүсэх хэрэгтэй” болж байна.

Энэхүү "Монголын Их Хатдын Нууц Товчоо” ном бол Монголын хатад бүсгүйчүүдэд босгосон үгэн хөшөө болжээ. Номынхоо өмнө зохиогч "Мөнх Хөх Тэнгэрийн Алтан Наран Их Монгол Үндэстний эхчүүд, охидыг Үүрд мөнхөд ивээх болтугай” гэсэн нь Жакийн монголын эхчүүд эмэгтэйчүүдэд хандаж буй сэтгэл, хүндлэл нь юм. Харин ямар ч монгол зохиогч номынхоо өмнө ийм үг бичиж чадсан бил үү, үгүй бил үү?

Монгол ба Манжийн түүхийн бантан.

Neonazist — Fri, 28 Jan 2011 14:32:46 GMT

Монголчууд бид нүүдэлчин ард түмэн. Манжууд мөн л нүүдэлчин улс. Харийн хүмүүс биднийг нийлүүлээд "Зүүн Татар" гэх болно. Зүүн татаруудыг Хянганы нуруу хүртэл Монгол Татар, Хянганын нуруунаас Солонгосын Мөнхийн цагаан уул хүртэлх нүүдэлчдийг түрэг хэлтэн Нүчэнг Татар гэж нэрлэдэг байна. Тэд түүхийн удаан хугацаанд хоорондоо нүдэлдэж, авгай хүүхдээ булаацалдсаар алийг нь аль гэхийн аргагүй яс үндэс, хэл заншил нь холилдсон гэнэ лээ. Гэхдээ 12 зууныг хүрэхэд Зүрчдийн Алтан Улс, Хамаг Монгол гэх үндсэн хоёр бие даасан бүлэгт хуваагджээ дээ.

Монголын их гүрний үед Алтан улсыг доройтуулснаар Зүрчин аймгууд Монголчуудын хавсарга болж хоёр зууныг өнгөрөөсөн билээ. Монголын Юань гүрнийг мөхсөний дараа Зүрчнийг захирч байсан Мөнх Төмөр босогчдод (Мин улсын) алагдсан. Түүний 6 дахь үе болох Нурхайч Манж Чин Улсыг байгуулсан тухай сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлдсэн буй.

Нурхайч өөрийгөө Монгол удмын хүн гэж итгэж байсан болохоор Монгол бичгийг ялимгүй өөрчлөн өөрийн бичиг болгожээ. Тэр үеийн Манж хэл Монгол хэлтэй тун төстэй байж. Түүгээр ч үл барам Нурхайч Монго-гэгээ гэж алдаршсан Монгол хатан авсан байна. Ингээд Нурхайчийн хүү Манжийн хаан Хунтайж илүү Монгол цустай хүн болж хувирсан түүхтэй. Хунтайж (бодвол Абахай хаан) бүүр Чингисийн алтан ургийн хүнтэй сууж үр удмаа үлдээнэ гэж хайсаар Боржигод-ши хэмээх бурханы шашин шүтдэг Монгол гүнжийг хатнаа болгон авсан байна. Ши гэдэг бол "хүн" гэсэн Манж үг.

Боржигод-ши удаан хугацаагаар Манжийн хааны ордонд нөлөө бүхий амьдарч хүү Фулинийг хаан суулгаад Шунзи (Эвээр засагч) хэмээн өргөмжилсөн. Хааны ордонд их хатны нөлөө их байдаг болохоор үүнтэй тэмцэх зорилгоор Хунтайжын гаргасан хуулийн дагуу хаан хүн үхэхэд гол хатан нь хамт үхэх ёстой ажээ. Ийнхүү их хатан амиа хорлож бага хатан Боржигод-ши амьд үлдсэн бөгөөд 5 настай хүүгээ хаан ширээнд (1643 онд) залжээ. Шунзи-г 43 насан дээрээ тэнгэрт халин хальтал ээж нь төрийн хэрэгт орж байжээ. Боржигод-ши өөрийн ач хүү (Шунзи-ийн хүү) Канши-г (Энх Амаглан хаан) хаан ширээнд залж 16 жил түүнийг удирдан төрийн хэрэгтэй зууралдаж байсан байна. Боржигод-ши хатан 84 насалжээ. Монголыг Манжид дагаар орохоос 4 жилийн өмнө тэнгэрт хальсан хэмээн түүх шашитарт тэмдэглэгсэн болой.

Алт мөнгөнд шунаж, архи дарсанд нэвчсэн баруун зуун Монголын ноёдууд уг Боржигод-ши хатан дээр уралдан ирж, бие биенээ муулаад, уралцан байлдаж байсан цаг. Манжийн хааны ордны нөлөө бүхий хүмүүс Монголоор ярьж байсан нь тэдэнд шууд нэвтрэлцэх боломж, итгэл үнэмшил олгож байсан байх.

Сайн ажиглан судлах юм бол тэр үеийн сүм хийд эхлээд Монголоор, дараа нь түвд, хятад, манжаар дараалуулан нэр хаягаа бичдэг заншилтай байснаас Mонгол хэлийг хичнээн дээдэлж байсныг олж харж болно. Yүний хөдлөшгүй нэгэн баримт бол Каншийн хүү Xиан Лоунг өөрийнхөө хүү Ёнгсэн хаанд зориулан босгосон ордон буюу түүнийг таалал төгссөний дараа сүм болгосон "Найралт Найрамдах Сүм" (Ёнг Хэ Гүнг)-ийн хаягийг хараарай. Түүхийн нугачаанд бэртээ нь үгүй Бээжинд үлдсэн цорын ганц Mонгол сүм. Geniuses-ын номонд орсон дэлхийд гуравхан байдаг 18 м өндөр цул зандан модоор сийлсэн Mайдар бурхан тэнд бий.

Xанши хааны үеэс манжууд хятадын соёлын нөлөөнд автаж хятад түшмэдийг дээш нь гаргаснаар жаран жилийн дараа өөрсдөө хятадаар ярьдаг болж, монгол, манж, санскрит, төвдийн соёлыг хятадын соёлд шаваас хийн нялзааж, хятадууд эдгээр үндэстнүүдийг үндэсний цөөнх гэж үзэх түүхийн бантанг анх зуурсан ажээ. Юм сайн мэдэхгүй хүний нүдэнд бүгд л адилхан юм шиг харагдах боловч үнэн хэрэгтээ нилээд ялгаатай агаад тэр ялгааг олон зууны турш хадаглан ирсэн. Жишээ нь Монгол луу, түвд луу, хятад луу (манж мөн адил) өөр хоорондоо ялгаатай, өнгөний болон хэлбэр төрхийн зөрөөтэй байх юм.

Одоо Хятадад 10 сая манж гэгдэх хятадаар ярьдаг улс Мүгдэн хотыг тойроод амьдарч байгаа боловч, Зүүн гарын говийн цаад талд Их Тэнгэр уулын шил дээр Монгол хаалганы хавьд амьдардаг 30 мянган шивээ нар л манжаараа ярьж байна. Тэд харуулын цэрэг байсан бөгөөд хятадын нөлөөнд автахад даанч хол байжээ.

Манайхан том орнуудын үзэл суртлын айхтар нөлөөнд автаж Манжид Монголчууд яс махаа тасартал талхиулж байсан мэтээр бидний тархинд хийсэн билээ. Yнэн хэрэгтээ манжийн хуулинд Монголчууд бүрэн захирагддаггүй, харин Монголын нутагт Монголыг захирах тусгай хуультай байсан юм шүү дээ. Бидний өвөг дээдэс урьдын адил малаа маллаж махаан идэж үр үдмаа үлдээсээр бидний үетэй өв соёлтойгоо залгасан билээ. Хэрвээ Манжууд өөрийнхөө хуулиар биднийг захирсан бол одоо бид хятадаар ярьж "бидний өвөг Монголчууд гэж бүдүүлэг гарууд байжээ" хэмээн ам булаалдан шуугилдаж байгаа байх даа. Хятаджсан манж ноёд тэдний түнш наймааны хар хятадуудаар дамжуулан Монгол орныг сорон мөлжиж байсан тал дээр бол маргах юм алгаа.

Yнэхээр дарлагдсаны бодит жишээ бол Испаничуудыг эрэг хөвөөнд нь бууснаас хойш латин америкийн уугуул иргэдүүд шиг төрөлх хэл соёлоо алдах билээ.

Монголчууд бидний хийх зайлшгүй шаардлагатай нэгэн зүйл бол хятадуудын зуурсан түүх соёлын бантангаас өөрийн гэсэн юм аа салган авч дэлхийн ард түмэнд үнэн зөвөөр нь ойлгуулмаар байна. Наад захын нэгэн зүйл гэхэд 12 жилийн амьтан чинь Mонголынх. Буруу хойшоо доо муусайн тариачин хятадуудад ямар юмны нь 12 амьтан байхав дээ.

Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй Монголчуудаа!!

Neonazist — Wed, 26 Jan 2011 17:48:10 GMT

Даяар Монгол хөдөлгөөн-ий зүгээс

Дээд тэнгэрээс заяатай хөх Монголчууд минь сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй! Эх хэл,соёл уламжлалаа дээдэлж сайхан баярлаарай! Монголчууд биднийг эцэг тэнгэр,эх газар дэлхий маань ивээх болтухай! Монголын Хөх тэнгэр үргэлжид цэлмэг байж,Монголчууд бидний ухаан үргэлжид цэцэн байх болтухай! Монгол төр маанü эвтэй хүчтэй байж Монгол үндэстний хөгжил дэвшил үүрд мандан бадраг! Дэлхийн өнцөг бүрт байгаа Монголчуудаа сар шинийн баярын мэнд дэвшүүлüе!